काठमाडौँ । आज आइतबार अर्थात् २२ कात्तिक २०८३, हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको दोस्रो दिनको तिहार अर्थात् कुकुर तिहार मनाइँदैछ। यस दिन कुकुरलाई फूलमाला लगाइदिने, टीका लगाउने तथा मिठा परिकार खुवाएर सम्मान गर्ने परम्परा छ।
धार्मिक मान्यतामा कुकुरलाई यमराजको दूतका रूपमा समेत लिइन्छ। तिहारमा विशेष महत्त्व पाउने यही कुकुरका बारेमा केही रोचक र वैज्ञानिक तथ्य पनि छन्। कुकुरको नाक किन ओसिलो हुन्छदेखि लिएर उनीहरूले कति रङ देख्न सक्छन् भन्ने विषयसम्मका १३ रोचक तथ्य यस्ता छन्।
१. कुकुरको नाक किन ओसिलो हुन्छ ?
कुकुरको नाक ओसिलो हुनुको एउटा कारण सुगन्धका रसायन अवशोषण गर्नु हो। नाकबाट निस्कने विशेष म्युकसले गन्धका रसायनलाई समात्न सहयोग गर्छ। कुकुरले नाक चाट्दा ती रसायनलाई अझ राम्रोसँग पहिचान गर्न मद्दत पुग्छ।
२. कुकुरले केही रङ देख्न सक्छन्
कुकुरले कुनै पनि रङ देख्न सक्दैनन् भन्ने धारणा पूर्णतः सही होइन। उनीहरूले मुख्यतः नीलो र पहेँलो रङ छुट्याउन सक्छन्। साथै, मानिसको तुलनामा उनीहरूमा रड कोशिका बढी हुने भएकाले कम उज्यालोमा देख्ने क्षमता राम्रो हुन्छ।
३. कुकुर दाहिने वा देब्रे पन्जा बढी प्रयोग गर्न सक्छन्
मानिसमा जस्तै कुकुरमा पनि एउटा पन्जा बढी प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। एउटा अध्ययनमा अधिकांश कुकुरले कुनै एउटा पन्जाप्रति प्राथमिकता देखाएको पाइएको थियो।
४. कुकुरले पन्जाबाट पनि पसिना निकाल्छन्
कुकुरले शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्न मुख्यतः छिटो–छिटो श्वास फेर्छन्। उनीहरूको पन्जामा रहेका पसिना ग्रन्थिले पनि शरीरलाई चिसो राख्न सहयोग गर्छन्।
५. ग्रेहाउन्ड लामो दूरीमा चितुवाभन्दा अगाडि हुन सक्छ
ग्रेहाउन्ड निकै तीव्र गतिमा दौडन सक्ने कुकुरको नस्ल हो। चितुवा छोटो दूरीमा अत्यन्त तीव्र भए पनि लामो दूरीसम्म आफ्नो उच्च गति कायम राख्न सक्दैन। त्यसैले लामो दूरीको दौडमा ग्रेहाउन्डले चितुवालाई पछि पार्न सक्ने तथ्य उल्लेख गरिएको छ।
६. कुकुरको सुँघ्ने क्षमता निकै शक्तिशाली हुन्छ
कुकुरको नाकमा मानिसको तुलनामा अत्यधिक संख्यामा गन्ध पहिचान गर्ने रिसेप्टर हुन्छन्। यही कारण उनीहरूले मानिसले थाहा नपाउने धेरै प्रकारका गन्धसमेत पहिचान गर्न सक्छन्।
७. केही कुकुरले स्वास्थ्य समस्या पहिचान गर्न सक्छन्
विशेष तालिम दिइएका कुकुरले केही स्वास्थ्य अवस्थासँग सम्बन्धित गन्ध पहिचान गर्न सक्छन्। क्यान्सरदेखि केही अन्य स्वास्थ्य समस्या तथा आकस्मिक अवस्थाका संकेत पहिचान गर्न कुकुरलाई तालिम दिने गरिएको छ।
८. मानिसले हाई गर्दा कुकुरलाई पनि हाई आउन सक्छ
अनुसन्धानअनुसार मानिसको हाई देखेर कुकुरले पनि हाई गर्ने सम्भावना हुन्छ। यद्यपि यसको कारणबारे अझै अध्ययन भइरहेको छ। कुकुरमा हाई थकान वा तनावसँग पनि सम्बन्धित हुन सक्छ।
९. कुकुरले धेरै शब्द र संकेत बुझ्न सक्छन्
कुकुरले सामान्य आदेशबाहेक विभिन्न शब्द तथा मानिसका इशारा बुझ्न सक्छन्। केही बुद्धिमान कुकुरले नयाँ आदेश थोरैपटक दोहोर्याउँदा नै सिक्न सक्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
१०. कुकुरले विभिन्न भावना अनुभव गर्न सक्छन्
कुकुरले उत्साह, डर, चिन्ता र उदासी जस्ता विभिन्न भावनात्मक अवस्था देखाउन सक्छन्। उनीहरूले ईर्ष्यासँग मिल्दोजुल्दो व्यवहारसमेत देखाउन सक्ने अनुसन्धानहरू छन्।
११. प्रत्येक कुकुरको नाकको छाप फरक हुन्छ
मानिसको औँलाको छाप फरक भएजस्तै कुकुरको नाकको छाप पनि एकअर्कासँग फरक हुने गर्छ। यही कारण कुकुरको नाकको बनावटलाई पनि विशिष्ट पहिचानका रूपमा लिन सकिन्छ।
१२. दिसा गरेपछि पछाडिको खुट्टा किन चलाउँछन् ?
कुकुरले दिसा गरेपछि पछाडिको खुट्टाले जमिन कोतर्ने वा लात हान्ने गर्छन्। यो दिसा छोप्नका लागि मात्र नभई आफ्नो क्षेत्र चिनाउन गन्ध छाड्ने व्यवहारसँग सम्बन्धित रहेको बताइन्छ।
१३. कुकुरका तीनवटा परेला हुन्छन्
कुकुरका माथिल्लो र तल्लो परेलासँगै तेस्रो परेला पनि हुन्छ। यसलाई ‘निक्टिटेटिङ मेम्ब्रेन’ भनिन्छ। यसले आँखालाई धुलो तथा अन्य कणबाट जोगाउन, आँखामा आँसु फैलाउन र आँखाको सुरक्षा गर्न सहयोग गर्छ। कुकुर तिहारमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा कुकुरप्रति सम्मान व्यक्त गरिन्छ। मानव जीवनमा सुरक्षा, साथ र सहयोगीका रूपमा समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने कुकुरका यस्ता वैज्ञानिक तथा रोचक पक्षले उनीहरूको विशेषता अझ स्पष्ट पार्छन्।
