काठमाडौं । हिन्दु धार्मिक परम्परामा पितृप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने विशेष समयका रूपमा मानिने सोह्रश्राद्ध आजदेखि सुरु भएको छ।
आश्विन कृष्णपक्षको प्रतिपदाबाट सुरु हुने सोह्रश्राद्ध औँसीसम्म चल्ने गर्छ। यस अवधिलाई महालय श्राद्ध पनि भनिन्छ। यस वर्षको सोह्रश्राद्ध असोज ११ गते आइतबारदेखि सुरु भएर असोज २४ गते शनिबारसम्म चल्नेछ। तिथिका आधारमा श्राद्ध गरिने भएकाले हरेक वर्ष यसको सुरु र अन्त्य हुने मिति फरक पर्न सक्छ। शास्त्रीय मान्यताअनुसार सामान्यतया आमा–बुबाको स्वर्गारोहण भएको तिथिमै श्राद्ध गर्ने परम्परा छ। तर मृत्युको अवस्था वा सम्बन्धअनुसार फरक–फरक तिथिमा श्राद्ध गर्ने उल्लेख पाइन्छ।
कुन तिथिमा कसको श्राद्ध ?
कुमार अवस्थामा निधन भएकाको पञ्चमी तिथिमा श्राद्ध गर्ने परम्परा रहेको बताइएको छ। आश्विन कृष्णपक्षको नवमीलाई मातृ नवमी मानिन्छ। यस दिन आमासहित दिवंगत महिलाहरूको श्राद्ध गर्ने धार्मिक मान्यता छ। त्यस्तै, परिवारका पूर्वज वा बुबाले संन्यास लिएको अवस्था भए एकादशी र द्वादशी तिथिमा श्राद्ध गर्ने उल्लेख छ। दुर्घटना, चट्याङ, पानीमा डुबेर, आगलागी, जंगली जनावरको आक्रमण वा अन्य असामान्य घटनाबाट मृत्यु भएकाको भने चतुर्दशी तिथिमा श्राद्ध गर्ने परम्परा रहेको बताइएको छ। पितृको मृत्यु भएको तिथि थाहा नभए औँसीमा श्राद्ध गर्न सकिने शास्त्रीय मान्यता रहेको छ।
सोह्रश्राद्धमा खानपान र आचारसंहिता
सोह्रश्राद्धको समयमा सात्त्विक भोजनलाई प्राथमिकता दिने परम्परा छ। यस अवधिमा मांसाहारी भोजन त्यागेर शुद्ध तथा सात्त्विक भोजन गर्नुपर्ने मान्यता रहेको सामग्रीमा उल्लेख छ। श्राद्धका दिन अरूको अन्न नखाने, शरीरमा तेल नलगाउने तथा दाँत माझ्दा ब्रस र मञ्जनको सट्टा दतिउन प्रयोग गर्ने लगायतका नियम पालना गर्नुपर्ने बताइएको छ। श्राद्धमा प्रयोग गरिने सामग्रीका विषयमा पनि विभिन्न धार्मिक मान्यता छन्। मुसुरको दाल, गाजर, लौका, बैगुन, कालो नुन, प्याज र लसुन प्रयोग नगर्ने परम्परा रहेको उल्लेख छ। त्यस्तै, पहेँलो तथा सेतो फूल प्रयोग गर्ने र रातो चन्दन प्रयोग नगर्ने मान्यता रहेको सामग्रीमा उल्लेख गरिएको छ।
तिथि नमिले वा श्राद्ध गर्न नसकिए के गर्ने ?
कुनै कारणले तोकिएको तिथिमा श्राद्ध गर्न नसकिए अन्य समयमा पनि श्राद्ध गर्न सकिने शास्त्रीय उल्लेख रहेको बताइएको छ। विशेष परिस्थितिमा पछि उपयुक्त समयमा श्राद्ध गर्न सकिने मान्यता रहेको छ। सोह्रश्राद्धपछि दुर्गापक्ष, विजयादशमी तथा दीपावलीजस्ता पर्व आउने भएकाले त्यसअघि पितृको स्मरण र श्रद्धालाई महत्त्व दिने धार्मिक परम्परा रहेको छ।
