काठमाडौँ । नेपाली कांग्रेसको राजनीतिक यात्रा लामो संघर्ष, विचार र लोकतान्त्रिक आन्दोलनसँग जोडिएको छ।
२००६–००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनका क्रममा बीपी कोइराला, कृष्णप्रसाद भट्टराईलगायतका युवा नेताहरूको सक्रियताले राणा शासनको अन्त्यका लागि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। तर लोकतन्त्र पुनर्स्थापनापछि पार्टीभित्र नेतृत्व हस्तान्तरण, निर्णय प्रक्रियामा सीमित पहुँच र लामो समयसम्म एउटै पुस्ताको प्रभाव रहने प्रवृत्तिबारे निरन्तर बहस हुँदै आएको छ। अहिले बदलिँदो राजनीतिक परिस्थिति र नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको उदयसँगै कांग्रेसभित्र पनि पुस्तान्तरण र संगठन सुधारको आवाज बलियो बन्दै गएको देखिन्छ।
आजको नेपाली राजनीतिमा बहस केवल पार्टीहरूबीचको प्रतिस्पर्धामा सीमित छैन। नेपाली कांग्रेसभित्रै पनि नयाँ पुस्ता सुशासन, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र कार्यसम्पादनमा आधारित राजनीतिक संस्कृतिको माग गर्दै अघि बढिरहेको छ। युवा नेताहरूले पार्टीको नेतृत्व र निर्णय प्रक्रियामा आफ्नो अर्थपूर्ण सहभागिता हुनुपर्ने विषयलाई प्राथमिकताका साथ उठाउँदै आएका छन्। कांग्रेसभित्रको पुस्तान्तरणको बहससँगै पार्टीको परम्परागत गुटगत संरचना र नयाँ पुस्ताको अपेक्षाबीचको दूरी पनि चर्चामा छ। युवा पुस्ताले पार्टीभित्रका निर्णयहरू थप पारदर्शी, योग्यतामा आधारित र संस्थागत हुनुपर्नेमा जोड दिँदै आएको छ। प्रशासनिक नियुक्तिदेखि चुनावी उम्मेदवार छनोटसम्मका प्रक्रियामा पहुँच र गुटभन्दा योग्यता तथा कार्यक्षमतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उनीहरूको धारणा छ।
पुस्तान्तरणको बहस कांग्रेसको वैचारिक आधारसँग पनि जोडिएको छ। बीपी कोइरालाले अघि सारेको प्रजातान्त्रिक समाजवादको अवधारणामा राजनीतिक स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र लोकतान्त्रिक मूल्यलाई महत्व दिइएको थियो। अहिलेको युवा पुस्ताले पनि यही आधारमा पारदर्शी, उत्तरदायी र नागरिकमुखी शासन प्रणालीको माग गरिरहेको देखिन्छ। पार्टीभित्र नेतृत्व हस्तान्तरणको विषय अहिले केवल सैद्धान्तिक बहसमा सीमित छैन। संगठन सञ्चालन, निर्णय प्रक्रिया र नेतृत्व चयनका विषयमा देखिएका असन्तुष्टिले आन्तरिक संघर्षलाई समेत तीव्र बनाएको छ। लामो समयदेखि शीर्ष तहमा रहेको नेतृत्व र नयाँ पुस्ताबीच पार्टीको भविष्य र नेतृत्व शैलीलाई लिएर फरक धारणा देखिँदै आएका छन्। यही क्रममा विशेष महाधिवेशनको मागदेखि नयाँ पुस्ताका नेताहरूको नेतृत्व दाबीसमेत चर्चामा आएका छन्।
आसन्न १५औँ महाधिवेशनले भने कांग्रेसभित्र पुस्तान्तरणको बहसलाई अझ महत्वपूर्ण बनाएको छ। वडा तहदेखि केन्द्रीय नेतृत्वसम्म युवाको सहभागिता बढाउने विषयले पार्टीको आगामी संरचनाबारे नयाँ अपेक्षा सिर्जना गरेको छ। उमेरगत प्रतिनिधित्व तथा युवा पुस्तालाई संगठनको निर्णय प्रक्रियामा समेट्ने व्यवस्थाले उनीहरूको राजनीतिक सहभागितालाई थप संस्थागत गर्ने प्रयासका रूपमा यसलाई हेरिएको छ। युवाहरू अब केवल पार्टीको प्रचार, संगठन विस्तार वा चुनावी अभियानमा सीमित भूमिका चाहँदैनन्। उनीहरू नीति निर्माण, संगठन सञ्चालन र कार्यकारी निर्णयमा पनि आफ्नो भूमिका स्थापित गर्न चाहन्छन्। त्यसैले कांग्रेसभित्रको पुस्तान्तरणको बहस केवल नेतृत्व परिवर्तनको विषय नभई पार्टीको कार्यशैली, निर्णय प्रक्रिया र आन्तरिक लोकतन्त्रसँग समेत जोडिएको विषय बनेको छ।
अन्ततः कांग्रेसभित्र चलिरहेको पुस्तान्तरण र संस्थागत सुधारको बहसले पार्टीको आगामी दिशा निर्धारण गर्न सक्ने देखिन्छ। नेतृत्व परिवर्तनलाई केवल व्यक्तिको स्थानान्तरणका रूपमा नभई संस्थागत प्रक्रियाको स्वाभाविक हिस्सा बनाउने, आन्तरिक लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने र नयाँ पुस्तालाई निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण स्थान दिने विषय अहिले महत्वपूर्ण बनेको छ। बदलिँदो राजनीतिक परिवेशमा कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक लोकतान्त्रिक विरासतलाई नयाँ पुस्ताको अपेक्षासँग कसरी जोड्छ भन्ने प्रश्न आगामी दिनमा अझ महत्वपूर्ण हुनेछ। १५औँ महाधिवेशनले यस बहसलाई व्यवहारमा कति रूपान्तरण गर्छ भन्ने विषय पार्टीभित्र मात्र होइन, समग्र नेपाली राजनीतिमा पनि चासोको विषय बनेको छ।
