काठमाडौं । पछिल्लो समय स्वस्थ जीवनशैली, तौल व्यवस्थापन र ‘फिटनेस डाइट’सँग जोडिएर माचा चिया को लोकप्रियता बढ्दै गएको छ।
सामाजिक सञ्जालमा माचालाई तौल घटाउने, शरीरको बोसो जलाउने र मेटाबोलिज्म बढाउने प्राकृतिक उपायका रूपमा प्रचार गरिएको पनि पाइन्छ। तर प्रश्न उठ्छ माचा चियाले वास्तवमै तौल घटाउन कत्तिको मद्दत गर्छ ।माचा वास्तवमा हरियो चियाकै एक विशेष प्रकार हो। सामान्य हरियो चियामा पातलाई पानीमा उमालेर वा भिजाएर त्यसको अर्क सेवन गरिन्छ भने माचा बनाउँदा चियाको पातलाई मसिनो धुलो बनाएर त्यसलाई नै पानी वा अन्य पेयमा मिसाएर सेवन गरिन्छ। त्यसैले माचामा चियाको पातका केही सक्रिय यौगिकहरू तुलनात्मक रूपमा बढी मात्रामा प्राप्त हुन्छन्।माचामा विशेषगरी क्याटेचिन , क्याफिन र अन्य पोलिफेनोल पाइन्छन्। यीमध्ये क्याटेचिन र क्याफिनलाई मेटाबोलिज्म तथा ऊर्जा खर्चसँग सम्बन्धित सम्भावित प्रभावका कारण तौल व्यवस्थापनको अनुसन्धानमा विशेष चासो दिइएको छ।
माचामा पाइने प्रमुख क्याटेचिनमध्ये महत्वपूर्ण मानिन्छ। प्रयोगशाला तथा केही मानव अध्ययनहरूले हरियो चियाका क्याटेचिन र क्याफिनले शरीरको ऊर्जा खर्च तथा बोसो अक्सिडेसनमा केही प्रभाव पार्न सक्ने संकेत गरेका छन्।सरल भाषामा भन्नुपर्दा, यी यौगिकहरूले शरीरले ऊर्जा प्रयोग गर्ने प्रक्रियामा सामान्य परिवर्तन ल्याउन सक्छन्। क्याफिनले सतर्कता र ऊर्जा महसुस गराउन पनि सक्छ। तर यसको अर्थ माचा पिएपछि शरीरमा ठूलो मात्रामा बोसो आफैं जल्छ भन्ने होइन।यही कारणले वैज्ञानिकहरूले माचा वा हरियो चियालाई तौल घटाउने मुख्य उपचारभन्दा सम्भावित रूपमा सानो सहयोग गर्ने पेय का रूपमा हेर्ने गरेका छन्।माचा आफैंमाथि गरिएको मानव अनुसन्धानको मात्रा अझै सीमित छ। केही साना अध्ययनहरूले माचा सेवन र शारीरिक गतिविधिबीचको सम्बन्ध हेरेका छन्।
एक सानो अध्ययनमा व्यायामअघि माचा सेवन गर्ने महिलामा व्यायामका क्रममा बोसो अक्सिडेसन बढेको देखिएको थियो। तर अध्ययनमा सहभागीको संख्या निकै कम भएकाले त्यसबाट सबै मानिसमा समान प्रभाव पर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन।अर्कोतर्फ, हरियो चियामा भएका क्याटेचिन र क्याफिनले तौल तथा शरीरको बोसोमा पार्ने प्रभावबारे धेरै अध्ययन भएका छन्। केही अध्ययनमा सामान्य तौल कमी देखिए पनि प्रभाव प्रायः सानो रहेको पाइन्छ।अर्थात्, माचा पिएर मात्र केही हप्तामा धेरै किलो तौल घट्ने दाबीलाई वैज्ञानिक प्रमाणले समर्थन गर्दैन।माचा वा हरियो चियाको प्रचारमा ‘मेटाबोलिज्म बुस्ट’ भन्ने शब्द धेरै प्रयोग हुन्छ। यसको केही वैज्ञानिक आधार भए पनि सामाजिक सञ्जालमा गरिने दाबीभन्दा प्रभाव निकै सीमित हुन सक्छ।
क्याफिन र क्याटेचिनले ऊर्जा खर्चमा केही वृद्धि गराउन सक्ने देखिए पनि त्यो वृद्धि सामान्यतया यति ठूलो हुँदैन कि केवल माचा सेवन गरेर उल्लेखनीय तौल घटोस्।उदाहरणका लागि, कसैले आफ्नो खानपान, शारीरिक गतिविधि र दैनिक जीवनशैलीमा कुनै परिवर्तन नगरी दिनहुँ माचा मात्र पिउँदा ठूलो परिणाम आउने अपेक्षा गर्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन।माचाले तौल व्यवस्थापनमा अप्रत्यक्ष रूपमा पनि भूमिका खेल्न सक्छ। उदाहरणका लागि, चिनी, क्रिम वा धेरै क्यालोरीयुक्त पेयको सट्टा सादा माचा सेवन गर्दा कुल क्यालोरी सेवन कम हुन सक्छ।तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छ माचा आफैंभन्दा त्यसमा थपिने सामग्री पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।सादा माचा सामान्यतया कम क्यालोरीयुक्त हुन्छ। तर माचा लाटेमा धेरै दूध, चिनी, सिरप वा अन्य मीठा सामग्री थपिएमा त्यसको क्यालोरी उल्लेखनीय रूपमा बढ्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा ‘तौल घटाउने माचा’ भनेर पिउँदा उल्टै अतिरिक्त क्यालोरी सेवन हुन सक्छ।
माचा खाली पेटमा पिउनैपर्छ भन्ने कुनै बलियो वैज्ञानिक प्रमाण छैन। कतिपय मानिसमा क्याफिनका कारण खाली पेटमा माचा सेवन गर्दा पेट असहज हुने, वाकवाकी लाग्ने वा अम्लता बढेजस्तो महसुस हुन सक्छ।त्यसैले खाली पेटमा समस्या हुन्छ भने खाना खाएपछि वा खानासँगै सेवन गर्न सकिन्छ। माचा पिउने ‘सही समय’ भन्दा पनि कुल सेवनको मात्रा र व्यक्तिको सहनशीलता बढी महत्वपूर्ण हुन्छ।माचा क्याफिनरहित पेय होइन। माचामा क्याफिन हुने भएकाले धेरै मात्रा सेवन गर्दा केही व्यक्तिमा बेचैनी, मुटुको धड्कन बढेको महसुस, निद्रामा समस्या वा टाउको दुख्ने जस्ता समस्या हुन सक्छन्।विशेषगरी बेलुका वा सुत्नुअघि धेरै माचा सेवन गर्दा निद्रामा असर पर्न सक्छ। त्यसैले क्याफिनप्रति संवेदनशील व्यक्तिले सेवनको मात्रा र समयबारे ध्यान दिनुपर्छ।
माचा हरियो चियाकै परिवारमा पर्छ, तर सेवन गर्ने तरिका फरक छ। सामान्य हरियो चियामा पात पानीमा भिजाएर त्यसको तरल सेवन गरिन्छ। माचामा भने पातलाई नै धुलो बनाएर सेवन गरिन्छ।यसकारण माचाबाट चियाको पातमा भएका केही यौगिकहरू प्रत्यक्ष रूपमा प्राप्त हुन्छन्। तर यसको अर्थ माचा सामान्य हरियो चियाभन्दा निश्चित रूपमा धेरै तौल घटाउने प्रमाणित उपाय हो भन्ने होइन।वैज्ञानिक प्रमाण हेर्दा तौल घटाउने विषयमा माचा सम्बन्धी अध्ययन अझै सीमित छन्।तौल घटाउने उद्देश्यले बजारमा माचा वा हरियो चियाका एक्स्ट्र्याक्ट भएका क्याप्सुल तथा सप्लिमेन्ट पनि बिक्री हुने गरेका छन्। तर यउण्चियाको रूपमा माचा सेवन गर्नु र उच्च सांद्रताको हरियो चिया एक्स्ट्र्याक्ट लिनु एउटै कुरा होइन।
विशेषगरी तौल घटाउने नाममा अत्यधिक मात्रा भएका सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्नु अघि सावधानी आवश्यक हुन्छ। हरियो चिया एक्स्ट्र्याक्टसँग सम्बन्धित दुर्लभ तर गम्भीर कलेजोसम्बन्धी समस्या पनि रिपोर्ट भएका छन्।त्यसैले ‘प्राकृतिक’ वा ‘हर्बल’ लेखिएको मात्र आधारमा कुनै सप्लिमेन्ट पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुन्छ भन्ने मान्नु हुँदैन।माचा मनपर्छ भने यसलाई स्वस्थ जीवनशैलीको एउटा भागका रूपमा लिन सकिन्छ। तर तौल घटाउने मुख्य रणनीति भने सन्तुलित खानपान र नियमित शारीरिक गतिविधि नै हुनुपर्छ।सादा वा कम चिनी भएको माचा रोज्नु, अत्यधिक मीठा माचा ड्रिंकबाट बच्नु र दिनभरको कुल क्यालोरी सेवनमा ध्यान दिनु बढी उपयोगी हुन्छ।
त्यसैगरी पर्याप्त प्रोटिन, फाइबरयुक्त खाना, फलफूल तथा तरकारी, पर्याप्त पानी, नियमित व्यायाम र पर्याप्त निद्राले दीर्घकालीन तौल व्यवस्थापनमा माचाभन्दा धेरै महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।क्याफिनप्रति संवेदनशील व्यक्ति, गर्भवती वा स्तनपान गराइरहेका व्यक्ति तथा केही औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले नियमित रूपमा धेरै मात्रामा माचा वा हरियो चिया एक्स्ट्र्याक्ट सेवन गर्नुअघि स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ।विशेषगरी तौल घटाउने उद्देश्यले उच्च मात्रा भएका सप्लिमेन्ट प्रयोग गर्नु सुरक्षित विकल्प नहुन सक्छ।
माचामा रहेका क्याटेचिन र क्याफिनले शरीरको ऊर्जा खर्च र बोसो अक्सिडेसनमा केही प्रभाव पार्न सक्ने वैज्ञानिक आधार छ। तर अहिले उपलब्ध मानव अनुसन्धानका आधारमा माचा चियाले आफैंले उल्लेखनीय रूपमा तौल घटाउँछ भनेर दाबी गर्ने पर्याप्त प्रमाण छैन।माचालाई चिनी र उच्च क्यालोरीयुक्त पेयको विकल्पका रूपमा सेवन गर्दा तौल व्यवस्थापनमा अप्रत्यक्ष फाइदा हुन सक्छ। तर केवल माचा पिएर तौल घटाउने अपेक्षा गर्नु उचित हुँदैन।तौल घटाउने सबैभन्दा प्रभावकारी आधार भनेको दीर्घकालीन रूपमा सन्तुलित आहार, क्यालोरी सन्तुलन, नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त निद्रा र स्वस्थ जीवनशैली हो।त्यसैले माचालाई जीवनशैलीमा समावेश गर्न सकिने एउटा पेय का रूपमा बुझ्नु नै वैज्ञानिक रूपमा बढी सही हुन्छ।
