काठमाडौँ । गर्मीयाममा तापक्रम बढ्दा हावा सुक्खा हुन्छ। यसले गर्दा श्वास फेर्दा नाकको भित्री तह (म्युकस लेयर) सुक्खा भएर चिलाउने वा पोल्ने हुन सक्छ।
यसकारण रक्तनलीहरू फुटेर कहिलेकाहीँ नाकबाट रगत बग्न सक्छ। यसलाई चिकित्सा विज्ञानको भाषामा ‘एपिस्ट्याक्सिस’ भनिन्छ।
शरीरमा पानीको कमी अर्थात् डिहाइड्रेसनका कारण नाकका कमजोर रक्तनलीहरू सुक्खा भएर फुट्न सक्छन्। यसले गर्दा अचानक रगत बग्न सुरु हुन सक्छ ।
नेसनल लाइब्रेरी अफ मेडिसिनका अनुसार विश्वका लगभग ६० प्रतिशत मानिसले जीवनमा कहिले न कहिले नाकबाट रगत बग्ने समस्याको सामना गर्छन्। धेरैजसो अवस्थामा यो सामान्य समस्या हो तर केही अवस्थामा यो कुनै गम्भीर रोगको सङ्केत पनि हुन सक्छ।
त्यसैले आज हामी नाकबाट रगत बग्ने समस्याको बारेमा कुरा गर्नेछौँ। साथै निम्न कुराहरू पनि जान्नेछौँ: नाकबाट रगत किन आउँछ ? नाकबाट रगत बग्दा तुरुन्तै के गर्ने ? कस्ता व्यक्तिहरूलाई यसको जोखिम बढी हुन्छ ?
नाकभित्रका कमजोर रक्तनलीहरू फुटेर रगत बग्ने अवस्था सामान्यतया दुईमध्ये कुनै एक वा दुवै प्वालबाट हुन सक्छ। धेरैजसो अवस्थामा यो गम्भीर हुँदैन।
सुक्खा हावाका कारण म्युकस लेयर सुक्खा हुनु र डिहाइड्रेसन यसका मुख्य कारण हुन्। अन्य कारणहरू यसप्रकार छन्:
• कडा घाम, सुक्खा र तातो हावा:
गर्मीयाममा हावामा चिस्यानको मात्रा कम हुन्छ। यसले गर्दा नाकको भित्री तह सुक्छ। यसकारण नाकका कमजोर रक्तनलीहरू फुट्न सक्छन् र रगत आउन सक्छ।
डिहाइड्रेसन (शरीरमा पानीको कमी):
शरीरमा पानीको कमी हुँदा नाकको भित्री तह सुक्खा हुन्छ। यसले गर्दा नाकका नाजुक रक्तनलीहरूले सहारा पाउँदैनन्। कमजोर भएपछि रक्तनलीहरू फुट्न सक्छन् र नाकबाट रगत आउन सक्छ।
• नाकमा औँला हाल्ने बानी:
नाकमा औँला वा कुनै वस्तु हाल्दा भित्री छालामा कोरिन सक्छ। यसले गर्दा नाकबाट रगत आउन सक्छ। बालबालिकाहरूको नाकको भित्री तह निकै कमजोर हुने भएकाले उनीहरूलाई यसको जोखिम बढी हुन्छ।
• एलर्जी वा रुघाखोकी:
एलर्जी, रुघाखोकी वा पिनासका कारण नाक बगिरहँदा भित्री तह कमजोर हुन्छ। यसले गर्दा रगत बग्ने जोखिम बढ्छ।
• चोटपटक:
नाक वा अनुहारमा चोट लाग्दा भित्री रक्तनलीहरूमा क्षति पुग्न सक्छ। यसले गर्दा तुरुन्तै वा केही समयपछि रगत आउन सक्छ।
• नेजल स्प्रेको अत्यधिक प्रयोग:
लामो समयसम्म एन्टिहिस्टामाइन नेजल स्प्रे प्रयोग गर्दा यसले म्युकस लेयरलाई सुक्खा बनाउँछ। यसले गर्दा नाकबाट रगत बग्न सक्छ।
• रगत पातलो बनाउने औषधि:
रगत पातलो बनाउने औषधि सेवन गर्दा रगत जम्ने क्षमता कमजोर हुन्छ। यसले गर्दा सामान्य चोट लाग्दा वा सुक्खापन हुँदा पनि रगत बग्न सक्छ।
• उच्च रक्तचाप:
उच्च रक्तचापमा रक्तनलीहरूमा दबाब बढ्छ। यसले गर्दा रक्तनलीहरू फुट्न सक्छन् र नाकबाट रगत बग्न सक्छ।
• धूम्रपान र रसायन:
धूम्रपान र विभिन्न रसायनको सम्पर्कमा आउँदा नाकमा जलन र सुक्खापन हुन्छ। यसले गर्दा रगत बग्ने जोखिम बढ्छ।
• रगतसम्बन्धी रोग:
हेमोफिलिया जस्ता रोगहरूमा रगत जम्न गाह्रो हुन्छ। यसले गर्दा पटकपटक वा लामो समयसम्म नाकबाट रगत बग्न सक्छ। नाकभित्र ट्युमर वा मासु पलाउँदा पनि यस्तो हुन सक्छ।
• कडा घाम, सुक्खा र तातो हावा:
गर्मीयाममा हावामा चिस्यानको मात्रा कम हुन्छ। यसले गर्दा नाकको भित्री तह सुक्छ। यसकारण नाकका कमजोर रक्तनलीहरू फुट्न सक्छन् र रगत आउन सक्छ।
डिहाइड्रेसन (शरीरमा पानीको कमी):
शरीरमा पानीको कमी हुँदा नाकको भित्री तह सुक्खा हुन्छ। यसले गर्दा नाकका नाजुक रक्तनलीहरूले सहारा पाउँदैनन्। कमजोर भएपछि रक्तनलीहरू फुट्न सक्छन् र नाकबाट रगत आउन सक्छ।
• नाकमा औँला हाल्ने बानी:
नाकमा औँला वा कुनै वस्तु हाल्दा भित्री छालामा कोरिन सक्छ। यसले गर्दा नाकबाट रगत आउन सक्छ। बालबालिकाहरूको नाकको भित्री तह निकै कमजोर हुने भएकाले उनीहरूलाई यसको जोखिम बढी हुन्छ।
• एलर्जी वा रुघाखोकी:
एलर्जी, रुघाखोकी वा पिनासका कारण नाक बगिरहँदा भित्री तह कमजोर हुन्छ। यसले गर्दा रगत बग्ने जोखिम बढ्छ।
• चोटपटक:
नाक वा अनुहारमा चोट लाग्दा भित्री रक्तनलीहरूमा क्षति पुग्न सक्छ। यसले गर्दा तुरुन्तै वा केही समयपछि रगत आउन सक्छ।
• उच्च रक्तचाप:
उच्च रक्तचापमा रक्तनलीहरूमा दबाब बढ्छ। यसले गर्दा रक्तनलीहरू फुट्न सक्छन् र नाकबाट रगत बग्न सक्छ।
• धूम्रपान र रसायन:
धूम्रपान र विभिन्न रसायनको सम्पर्कमा आउँदा नाकमा जलन र सुक्खापन हुन्छ। यसले गर्दा रगत बग्ने जोखिम बढ्छ।
के गर्मीयाममा नाकबाट रगत बग्ने जोखिम बढ्छ ?
उत्तर- हो, कडा गर्मी र सुक्खा हावाले नाकको भित्री तहलाई सुक्खा बनाउँछ। यसले गर्दा नाकका नाजुक रक्तनलीहरू कमजोर हुन्छन् र फुट्ने जोखिम बढ्छ। डिहाइड्रेसनले पनि नाकको भित्री तहलाई सुक्खा बनाउँछ। यसले गर्दा रगत बग्ने जोखिम झन् बढ्छ।
यस्तो अवस्थामा नआत्तिनुहोस्। सही तरिकाले तुरुन्तै प्राथमिक उपचार गर्दा रगत बग्न रोकिन सक्छ।
नाकबाट रगत आउँदा के गर्ने ?
• नआत्तिनुहोस्।
• सिधा बस्नुहोस्।
• टाउको अलिकति अगाडि झुकाउनुहोस्।
• नाकको तल्लो भागलाई औँलाले थिच्नुहोस्।
• मुखबाट सास फेर्नुहोस् र शान्त रहनुहोस्।
• नाक वा निधारमा चिसो पट्टी राख्नुहोस्।
• टिस्यु पेपरले रगत पुछ्नुहोस्।
के नगर्ने ?
• टाउको पछाडि नझुकाउनुहोस्।
• नाक बल गरेर सफा नगर्नुहोस्।
• नाकभित्र टिस्यु पेपर नहाल्नुहोस्।
• नाकमा औँला नहाल्नुहोस्।
• नाकलाई बारम्बार नछुनुहोस्।
• तुरुन्तै नसुत्नुहोस्।
• तुरुन्तै चिया-कफी वा तातो कुरा नखानुहोस्।
