काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँग नयाँ औपचारिक आणविक सम्झौता नगरी पनि जारी सैन्य संघर्ष अन्त्य गर्ने विकल्पमाथि विचार गरिरहेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका छन्।
रिपोर्टअनुसार इरानले विश्वकै महत्वपूर्ण ऊर्जा व्यापारिक मार्ग होर्मुज जलसन्धि पूर्ण रूपमा खुला गर्ने र व्यावसायिक जहाजको आवागमन सहज बनाउने सुनिश्चित गरे अमेरिका सैन्य कारबाहीबाट पछि हट्न सक्ने सम्भावना देखिएको छ।
यसअघि ट्रम्प प्रशासनको मुख्य लक्ष्य इरानको आणविक कार्यक्रम नियन्त्रण गर्ने नयाँ सम्झौता गराउनु थियो। तर युद्ध लम्बिँदै जाँदा अमेरिकी बजारमा इन्धनको मूल्य बढ्नु र विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा दबाब पर्न थालेपछि वासिङ्टनको प्राथमिकता सैन्य विजयभन्दा ऊर्जा आपूर्ति र आर्थिक स्थिरतातर्फ सरेको विश्लेषण गरिएको छ।
होर्मुज खोल्न इरानका ६ सर्त
इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले अमेरिकासँग प्रत्यक्ष वार्ता नभएको बताउँदै अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी नहटेसम्म होर्मुज जलसन्धि नखोलिने स्पष्ट पारेका छन्।
इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव मोहम्मद बाघेर जोल्घदारका अनुसार होर्मुज खोल्नुअघि तेहरानले अमेरिकासँग मुख्यतः यी ६ सर्त राखेको छ :
- इरानविरुद्धका धम्की स्थायी रूपमा अन्त्य गर्नुपर्ने।
- इरान र उसका क्षेत्रीय सहयोगीविरुद्ध सैन्य कारबाही रोक्नुपर्ने।
- नाकाबन्दीमा संलग्न अमेरिकी नौसेना तथा वायुसेना फिर्ता गर्नुपर्ने।
- युद्धबाट भएको क्षतिबापत अमेरिकाले क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने।
- इरानमाथिका आर्थिक प्रतिबन्ध पूर्ण रूपमा हटाउनुपर्ने।
- विदेशमा रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति फुकुवा गर्नुपर्ने।
यसबीच इरानी सर्वोच्च नेता आयतुल्लाह अली खामेनेईले पूर्व आईआरजीसी कमाण्डर मोहसेन रजाईलाई राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्मा आफ्नो प्रतिनिधिका रूपमा नियुक्त गरेका छन्। रजाईले विगतमा होर्मुजको रणनीतिक नियन्त्रणलाई इरानका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण सम्पत्तिका रूपमा व्याख्या गरेका थिए।
खर्ग टापुमा पनि तेल निर्यात प्रभावित
अमेरिकी नाकाबन्दीका कारण इरानको प्रमुख तेल निर्यात केन्द्र खर्ग टापुबाट हुने तेल ढुवानी प्रभावित भएको दाबी गरिएको छ। समुद्री निगरानीसम्बन्धी तथ्यांकअनुसार त्यहाँ केही ट्यांकर निष्क्रिय अवस्थामा रहेका छन्।
होर्मुज खुल्ने विषयमा अन्योल कायमै रहँदा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा समेत दबाब देखिएको छ। जलसन्धि लामो समय अवरुद्ध भए विश्व ऊर्जा आपूर्तिमा थप असर पर्न सक्ने चिन्ता छ।
किन अमेरिकाका लागि इरान कठिन चुनौती?
इरानसँग ठूलो क्षेप्यास्त्र क्षमता, ड्रोन प्रविधि र क्षेत्रीय प्रभाव रहेकोले लामो सैन्य संघर्ष अमेरिकाका लागि रणनीतिक रूपमा चुनौतीपूर्ण मानिन्छ।
इरानसँग लामो दूरीसम्म प्रहार गर्न सक्ने ब्यालिस्टिक मिसाइलको ठूलो भण्डार रहेको दाबी गरिएको छ। त्यस्तै, होर्मुज जलसन्धिको भौगोलिक अवस्थिति र इरानको उत्तरी तटमाथिको नियन्त्रणले यो जलमार्गलाई थप संवेदनशील बनाएको छ।
इरानसँग सम्बन्धित क्षेत्रीय सशस्त्र समूहहरूले मध्यपूर्वका विभिन्न स्थानमा अमेरिकी तथा उसका सहयोगी स्वार्थमाथि दबाब सिर्जना गर्न सक्ने जोखिमसमेत कायम छ।
सम्झौताबिनै अमेरिका पछि हटे के हुन्छ?
भू–राजनीतिक विश्लेषकहरूले आणविक सम्झौताबिनै अमेरिका सैन्य कारबाहीबाट पछि हटेमा तत्काल तनाव कम भए पनि दीर्घकालीन समस्या समाधान नहुने चेतावनी दिएका छन्।
एकातर्फ होर्मुज खुल्दा विश्व ऊर्जा बजारमा राहत मिल्न सक्छ भने अर्कोतर्फ ठोस राजनीतिक सम्झौताबिना युद्ध रोकिँदा इरानको आणविक कार्यक्रम, प्रतिबन्ध र क्षेत्रीय सुरक्षा जस्ता मूल विवादहरू यथावत् रहने सम्भावना छ।
यसले अमेरिका–इरान सम्बन्धमा अस्थायी युद्धविराम त ल्याउन सक्छ, तर मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलन र आगामी कूटनीतिक समीकरणमा यसको प्रभाव दीर्घकालीन हुन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।
