काठमाडौं । नेपाल प्रहरीको नेतृत्वमा फेरबदल भएको छ। सरकारले प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षक (एआईजी) डा. मनोजकुमार केसीलाई नेपाल प्रहरीको महानिरीक्षक (आईजीपी) बनाउने निर्णय गरेको छ।
बुधबार बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले तत्कालीन आईजीपी दानबहादुर कार्कीलाई उक्त जिम्मेवारीबाट हटाउँदै केसीलाई प्रहरी संगठनको नेतृत्व सुम्पिने निर्णय गरेको हो। कार्कीलाई भने प्रधानमन्त्रीको सुरक्षा सल्लाहकारको जिम्मेवारी दिइएको छ। करिब २८ वर्ष प्रहरी सेवामा बिताएका केसी अपराध अनुसन्धान, सुरक्षा व्यवस्थापन र प्रहरी प्रशासनमा अनुभव हासिल गरेका अधिकारी हुन्। प्रहरी निरीक्षकबाट सेवा सुरु गरेका उनी विभिन्न जिल्ला, अनुसन्धान निकाय र प्रहरी प्रशिक्षण संस्थामा नेतृत्वदायी जिम्मेवारी सम्हाल्दै प्रहरी संगठनको सर्वोच्च पदसम्म पुग्न लागेका हुन्।
प्रहरी निरीक्षकबाट अतिरिक्त महानिरीक्षकसम्मको यात्रा
डा. केसीले २०५४ चैत २८ गते प्रहरी निरीक्षक पदबाट आफ्नो व्यावसायिक यात्रा सुरु गरेका थिए। लामो समय प्रहरी सेवामा बिताएका उनी २०८२ वैशाख ११ गते प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षक पदमा बढुवा भएका थिए।आफ्नो सेवा अवधिमा उनले काठमाडौं उपत्यका अपराध महाशाखा प्रमुख, मोरङ र रूपन्देही जिल्ला प्रहरी प्रमुखलगायतका जिम्मेवारी सम्हालेका छन्। कार्यक्षेत्रमा रहेर काम गर्ने क्रममा उनले विभिन्न प्रकृतिका अपराध अनुसन्धान तथा सुरक्षा व्यवस्थापनमा अनुभव हासिल गरेका छन्। विशेषगरी काठमाडौं उपत्यका अपराध महाशाखामा कार्यरत रहँदा चर्चित नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरणको अनुसन्धानमा उनको भूमिका रहेको थियो। सङ्गठित अपराध र ठगीका घटनाको अनुसन्धानमा संलग्नताका कारण उनी प्रहरी संगठनभित्र अपराध अनुसन्धानको अनुभव भएका अधिकृतका रूपमा परिचित छन्।
केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरोको नेतृत्व र चर्चित अपराध अनुसन्धान
केसीको प्रहरी सेवामा केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरोको नेतृत्वलाई महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारीका रूपमा लिइन्छ। ब्युरोको नेतृत्वमा रहँदा उनले आर्थिक अपराध, सङ्गठित ठगी, वित्तीय अनियमितता तथा सरकारी सम्पत्तिसँग सम्बन्धित विभिन्न घटनाको अनुसन्धानमा नेतृत्व गरेका थिए। उनको कार्यकालमा नक्कली हवाई उद्धार ठगी, स्मार्ट टेलिकमसँग सम्बन्धित ठगी, प्रभु समूहअन्तर्गतका बैंक तथा अन्य संस्थासँग जोडिएका आर्थिक अनियमितता, धितोपत्र तथा बिमा ठगी, विद्युतीय मुद्रासम्बन्धी अपराध र सरकारी जग्गा अतिक्रमण तथा हिनामिनासम्बन्धी विषय अनुसन्धानको दायरामा आएका थिए। यीमध्ये नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरण राष्ट्रिय राजनीतिसमेत प्रभावित बनाउने चर्चित घटनाका रूपमा रहेको थियो। उक्त प्रकरणको अनुसन्धान प्रक्रियामा केसीको भूमिका चर्चामा आएको थियो। यसले उनलाई जटिल तथा संवेदनशील प्रकृतिका अपराध अनुसन्धानमा संलग्न प्रहरी अधिकारीका रूपमा चिनाएको छ।
प्रहरी सेवासँगै उच्च शैक्षिक योग्यता
डा. केसीको परिचय प्रहरी सेवामा मात्र सीमित छैन। उनी उच्च शैक्षिक योग्यता हासिल गरेका प्रहरी अधिकारीमध्ये एक हुन्। उनले कम्बोडियाको पन्नासत्र विश्वविद्यालयबाट द्वन्द्व रूपान्तरण विषयमा विद्यावारिधि गरेका छन्।उनको विद्यावारिधि अनुसन्धानको विषय ‘नेपालको बदलिँदो परिवेशमा प्रहरी सेवाभित्र मानव सुरक्षाको अध्ययनमार्फत सुरक्षा अभिवृद्धि’ रहेको छ। यस अनुसन्धानमा नेपालको बदलिँदो परिवेशमा प्रहरी सेवामार्फत मानव सुरक्षालाई कसरी प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ भन्ने विषय समेटिएको छ। उनले सोही विश्वविद्यालयबाट व्यावहारिक द्वन्द्व रूपान्तरण अध्ययनमा स्नातकोत्तर गरेका छन्। त्यस्तै, त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट समाजशास्त्र तथा मानवशास्त्र र सार्वजनिक प्रशासनमा पनि स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेका छन्। प्रहरी सेवामा अनुसन्धान र प्रशासनिक जिम्मेवारीसँगै अध्ययन तथा अनुसन्धानलाई पनि अघि बढाएका केसीले प्रहरी संगठनमा आधुनिक अनुसन्धान पद्धति र शैक्षिक अभ्यासको विकासमा योगदान गरेको विवरणमा उल्लेख छ।
प्रहरी शिक्षण र संस्थागत विकासमा योगदान
केसी नेपाल प्रहरी कर्मचारी कलेज, महाराजगञ्जका संस्थापक निर्देशकसमेत हुन्। उक्त कलेजमा प्रहरी विज्ञानमा स्नातकोत्तर तहको पाठ्यक्रम निर्माणमा उनको भूमिका रहेको छ। त्यस्तै, राष्ट्रिय प्रहरी प्रशिक्षण प्रतिष्ठानमा प्रशिक्षण तथा अध्यापनमा संलग्न रहेका उनी त्रिभुवन विश्वविद्यालय र त्यसका आङ्गिक क्याम्पसहरूमा अतिथि अध्यापकका रूपमा समेत आबद्ध भएका छन्प्रहरी संगठनमा कार्यरत जनशक्तिको व्यावसायिक क्षमता अभिवृद्धि, अनुसन्धानमा वैज्ञानिक पद्धतिको प्रयोग तथा प्रहरी सेवालाई अध्ययन र अनुसन्धानसँग जोड्ने विषयमा उनले काम गरेको विवरणमा उल्लेख छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसनमा पनि अनुभव
डा. केसीले नेपालभित्र मात्रै नभई अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा पनि प्रहरी सेवासम्बन्धी अनुभव हासिल गरेका छन्। उनी संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसनअन्तर्गत कोसोभो र हाइटीमा खटिएका थिए। द्वन्द्वपछिको अवस्थामा स्थानीय प्रहरीको क्षमता अभिवृद्धि, सुरक्षा व्यवस्थापन र शान्ति स्थापनासम्बन्धी काममा उनले योगदान गरेका थिए। अन्तर्राष्ट्रिय मिसनमा काम गरेको अनुभवले उनको व्यावसायिक यात्रालाई थप फराकिलो बनाएको देखिन्छ।नेपाली र अङ्ग्रेजीसँगै फ्रान्सेली तथा स्पेनी भाषामा समेत उनको दक्षता रहेको विवरणमा उल्लेख छ। विभिन्न देशमा काम गरेको अनुभवका कारण सुरक्षा व्यवस्थापन र प्रहरी प्रशासनसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय अभ्याससँग पनि उनी परिचित छन्।
पुस्तक तथा अनुसन्धान लेखनमा सक्रिय
प्रहरी सेवासँगै लेखन र अनुसन्धानमा पनि सक्रिय केसीका विभिन्न पुस्तक तथा अनुसन्धानमूलक लेख प्रकाशित छन्। उनको सन् २०१३ मा प्रकाशित ‘द्वन्द्वपछिको काठमाडौंमा सङ्गठित अपराध नियन्त्रणका प्रभावकारी उपायहरूको पहिचान’ शीर्षकको अनुसन्धानमूलक कृति सङ्गठित अपराध नियन्त्रणसँग सम्बन्धित छ। त्यस्तै, सन् २०२३ मा ‘नेपालमा प्रहरी सेवाको सुदृढीकरण’ नामक पुस्तक प्रकाशित भएको छ।यसका अतिरिक्त सन् २०२० मा ‘नेपालमा मानव सुरक्षामा आधारित प्रहरी सेवा : समुदायमा सुरक्षाको अनुभूति विकास गर्ने प्रेरणा’ शीर्षकको अनुसन्धान लेख सार्वजनिक भएको थियो। प्रहरी सेवा, मानव सुरक्षा र समुदायमा सुरक्षाको अनुभूति विकास गर्ने विषयमा उनले विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रकाशनमा लेखसमेत प्रकाशित गरेका छन्।
विभिन्न सम्मानबाट सम्मानित
प्रहरी सेवामा गरेको कामको कदरस्वरूप केसीले नेपाल सरकारबाट विभिन्न सम्मान तथा विभूषण प्राप्त गरेका छन्। उनले सुप्रबल जनसेवाश्री र प्रबल गोरखा दक्षिण बाहुजस्ता सम्मान पाएका छन्। त्यस्तै, उत्कृष्ट अनुसन्धानकर्ता र उत्कृष्ट जिल्ला प्रहरी प्रमुखका रूपमा समेत सम्मानित भएको विवरणमा उल्लेख छ। प्रहरी निरीक्षकबाट सेवा सुरु गरी विभिन्न अनुसन्धान निकाय र प्रशासनिक जिम्मेवारी सम्हाल्दै अतिरिक्त महानिरीक्षकसम्म पुगेका केसीको व्यावसायिक यात्रामा अपराध अनुसन्धान, शैक्षिक अध्ययन, प्रहरी प्रशिक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव जोडिएका छन्।
अब नेपाल प्रहरीको नेतृत्वमा केसी
सरकारको पछिल्लो निर्णयसँगै केसीले नेपाल प्रहरीको नेतृत्व सम्हाल्ने बाटो खुलेको छ। दानबहादुर कार्कीलाई आईजीपीको जिम्मेवारीबाट हटाएर प्रधानमन्त्रीको सुरक्षा सल्लाहकार नियुक्त गर्ने र केसीलाई प्रहरी संगठनको सर्वोच्च नेतृत्वमा ल्याउने निर्णयले प्रहरी संगठनमा नयाँ नेतृत्वको सुरुवात गर्नेछ। अपराध अनुसन्धानमा लामो अनुभव, शैक्षिक पृष्ठभूमि र विभिन्न तहमा काम गरेको अनुभव भएका केसीका लागि अब संगठनको समग्र नेतृत्व गर्नु नयाँ जिम्मेवारी हुनेछ। प्रहरी संगठनभित्रको संस्थागत सुधार, अपराध नियन्त्रण, अनुसन्धानको प्रभावकारिता, नागरिकमैत्री सेवा र प्रहरीप्रतिको जनविश्वास अभिवृद्धि उनका सामु रहने प्रमुख चुनौतीका रूपमा हेरिएका छन्।करिब २८ वर्ष प्रहरी सेवामा बिताएका केसीको अनुभवलाई अब संगठनको समग्र नेतृत्वमा कसरी उपयोग गरिन्छ भन्ने चासो बढेको छ।
