काठमाडौं । विदेशमा हासिल गरेको वैज्ञानिक ज्ञान, अनुसन्धान अनुभव र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई नेपालको विकासमा उपयोग गर्ने उद्देश्यसहित नेपाली मूलका खगोल वैज्ञानिक डा. गोपाल भट्ट नेपालमा अन्तरिक्ष विज्ञान तथा खगोल अनुसन्धानको आधार निर्माण गर्ने अभियानमा सक्रिय हुनुभएको छ।
नेपालमा अनुसन्धान केन्द्र स्थापना, आधुनिक वैज्ञानिक उपकरणको प्रयोग र नेपाली युवालाई अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान सञ्जालसँग जोड्ने विषय उहाँको पहलका प्रमुख प्राथमिकता बनेका छन्।आठौँ अन्तर्राष्ट्रिय ‘ब्ल्याक होल नेपाल बैठक’ मा सहभागी हुन नेपाल आउनुभएका डा. भट्टले विज्ञान तथा प्रविधिमन्त्री महावीर पुन, पुकार बम, सामाजिक अभियन्ता सञ्जय पौडेल तथा अन्तरिक्ष प्रविधि विश्लेषक धर्म केसीलगायतसँग भेटघाट र छलफल गर्नुभएको छ। छलफलमा नेपालमा विज्ञान तथा प्रविधिको विकास, खगोल अनुसन्धानको सम्भावना र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विस्तारका विषयले महत्त्व पाएका छन्।
ब्ल्याक होल अनुसन्धानदेखि नेपालको वैज्ञानिक विकाससम्म
पोल्यान्डस्थित युनिभर्सिटी अफ जिलोना गोरा मा खगोलभौतिकीका प्राध्यापक रहनुभएका डा. भट्ट दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि ब्ल्याक होल, ब्लाजार तथा उच्च ऊर्जा खगोलभौतिकीसम्बन्धी अनुसन्धानमा संलग्न हुनुहुन्छ। उहाँका १५० भन्दा बढी वैज्ञानिक अनुसन्धानपत्र प्रकाशित भएको विवरण छ। उहाँ आठौँ ब्ल्याक होल नेपाल बैठकको स्थानीय आयोजक समितिमा समेत आबद्ध हुनुहुन्छ।अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक समुदायमा हासिल गरेको अनुभवलाई नेपालमा अनुसन्धानका अवसर सिर्जना गर्न उपयोग गर्नु उहाँको पहलको मुख्य उद्देश्य हो। नेपालमा अन्तरिक्ष अनुसन्धान केन्द्र स्थापनाको सम्भाव्यता अध्ययन, आधुनिक टेलिस्कोप प्रविधिको प्रयोग, अनुसन्धान पूर्वाधार विकास र दक्ष जनशक्ति उत्पादनका विषयलाई यस अभियानसँग जोडिएको छ।
आधुनिक प्रविधि र अनुसन्धान पूर्वाधारमा जोड
अन्तरिक्ष विज्ञानको विकासका लागि भौतिक संरचना र महँगा उपकरण मात्रै पर्याप्त हुँदैनन्। गणित, कम्प्युटर विज्ञान, कृत्रिम बौद्धिकता एआई, बिग डेटा तथा उच्च क्षमताको कम्प्युटिङजस्ता प्रविधि पनि आधुनिक खगोल अनुसन्धानका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।नेपालले उपलब्ध वैज्ञानिक तथ्याङ्क र डिजिटल प्रविधिको प्रभावकारी उपयोग गर्न सके अनुसन्धानका केही क्षेत्रमा तुलनात्मक रूपमा कम लागतबाट पनि काम अघि बढाउन सकिन्छ। त्यसैगरी, नगरकोटस्थित राष्ट्रिय अब्जर्भेटरीको क्षमता उपयोग, आधुनिक टेलिस्कोपको उपलब्धता र वैज्ञानिक उपकरणको विकासले प्रत्यक्ष अवलोकनमा आधारित अनुसन्धानलाई थप सहयोग पुर्याउन सक्छ।
नेपाली युवाका लागि नयाँ अवसर
नेपालमा खगोल तथा अन्तरिक्ष अनुसन्धानको संस्थागत विकास हुन सके भौतिकशास्त्र, गणित, इलेक्ट्रोनिक्स, कम्प्युटर विज्ञान र डेटा विश्लेषणजस्ता क्षेत्रमा अध्ययनरत युवाका लागि नयाँ अवसर सिर्जना हुन सक्छन्। विदेशी विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थासँग संयुक्त परियोजना सञ्चालन, वैज्ञानिक अनुसन्धानपत्र प्रकाशन र प्रविधि आदानप्रदानमार्फत नेपाली विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्तालाई अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक समुदायसँग जोड्न सकिने सम्भावना छ।यद्यपि, यी सम्भावनालाई व्यवहारमा उतार्न स्पष्ट सरकारी नीति, दीर्घकालीन बजेट, दक्ष जनशक्ति, विश्वविद्यालयको सहभागिता र आवश्यक संस्थागत संरचना अपरिहार्य छन्। विज्ञान तथा प्रविधिसम्बन्धी सरकारी निकाय, शैक्षिक संस्था, निजी क्षेत्र र अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान संस्थाबीच प्रभावकारी सहकार्य स्थापित हुनु आवश्यक देखिन्छ।
सम्भावनालाई उपलब्धिमा बदल्ने चुनौती
नेपालको भौगोलिक विशिष्टता, हिमाली क्षेत्रका सम्भावित अवलोकनस्थल र युवा जनशक्तिलाई उपयोग गर्दै खगोल विज्ञानमा अनुसन्धान विस्तार गर्न सकिने सम्भावना छ। तर त्यसका लागि उपयुक्त स्थान छनोट, मौसम तथा प्रकाश प्रदूषणको अध्ययन, उपकरणको लागत, सञ्चालन खर्च र दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको उपलब्धताजस्ता पक्षको वैज्ञानिक मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने हुन्छ।डा। भट्टको पहलले विदेशमा आर्जित ज्ञान र अनुभवलाई जन्मभूमिको वैज्ञानिक विकाससँग जोड्ने सम्भावना अघि सारेको छ। यसलाई ठोस योजना, सरकारी प्रतिबद्धता, विश्वविद्यालयको सक्रिय सहभागिता र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीसँग जोड्न सकिए नेपालमा खगोल तथा अन्तरिक्ष विज्ञानको अनुसन्धान क्षमता विस्तार गर्ने आधार तयार हुन सक्छ।
