काठमाडौँ । हामी देश परिवर्तन गर्ने पुस्ता बन्ने कि आफ्नै देशको सम्पत्ति नष्ट गर्ने पुस्ता? भ्रष्टाचार र अन्यायविरुद्ध उठेको हाम्रो आवाजले नयाँ इतिहास लेख्नेछ कि विनाशको कथा छोड्नेछ?
आज म आफैँ जेनजी पुस्ताको सदस्य भएर धेरै कुरा सोचिरहेको छु। मनमा एउटै प्रश्न बारम्बार आइरहेको छ—भोलि हामीपछिको पुस्ताले हाम्रो पुस्तालाई कसरी सम्झिनेछ? हामीलाई भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठाउने, अन्याय सहन नसक्ने र देश परिवर्तनको सपना देख्ने पुस्ताका रूपमा चिन्नेछ कि आफ्नै देशका संरचना जलाउने, सार्वजनिक सम्पत्ति नष्ट गर्ने र विनाशलाई परिवर्तनको नाम दिने पुस्ताका रूपमा सम्झिनेछ? यो प्रश्नले मलाई दुःखी बनाउँछ। किनकि म पनि परिवर्तन चाहन्छु। म पनि भ्रष्टाचारमुक्त देश चाहन्छु। युवाले आफ्नै देशमा रोजगारी पाऊन्, योग्यताअनुसार अवसर पाऊन्, नागरिकले न्याय पाऊन् र सरकारले जनताको हितमा काम गरोस् भन्ने चाहन्छु। तर परिवर्तन चाहनुको अर्थ के आफ्नै देशमा आगो लगाउनु हो? नयाँ भविष्य निर्माण गर्न आफ्नै देशको सम्पत्ति नष्ट गर्नैपर्छ?
आज विश्वका विभिन्न देशमा जेनजीका नाममा आन्दोलन भइरहेका छन्। कतै भ्रष्टाचारविरुद्ध, कतै बेरोजगारी र महँगीविरुद्ध, कतै शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको अवस्थाविरुद्ध त कतै राजनीतिक नेतृत्वको जवाफदेहिताका लागि युवाहरू सडकमा उत्रिरहेका छन्। यी आन्दोलनलाई विभिन्न नाम दिइएको छ। कतै सरकार परिवर्तन भएको छ, कतै सरकारले आफ्ना निर्णय फिर्ता लिनुपरेको छ भने कतै आन्दोलनपछि पनि जनताका समस्या समाधान हुन सकेका छैनन्। तर प्रश्न आन्दोलनको नाममा मात्रै सीमित छैन। प्रश्न यसको उद्देश्य, तरिका र परिणामसँग जोडिएको छ। आखिर जेनजी हुनु भनेको आन्दोलन गर्नु मात्रै हो कि देशको भविष्य निर्माण गर्ने जिम्मेवारी लिनु पनि हो?
विश्वभरका युवा किन आक्रोशित छन्?
युवाहरू एकाएक सडकमा उत्रिएका होइनन्। वर्षौँदेखि जम्मा भएको असन्तुष्टि, भविष्यप्रतिको चिन्ता, अवसरको अभाव, भ्रष्टाचार र राज्यले आफ्ना कुरा नसुनेको अनुभूतिले उनीहरूलाई आन्दोलनसम्म पुर्याएको छ। नेपालमै हेर्ने हो भने २०८२ भदौ २३ गते सामाजिक सञ्जालमाथि लगाइएको प्रतिबन्धविरुद्ध युवाहरू सडकमा उत्रिए। तर आन्दोलनको आक्रोश सामाजिक सञ्जालमा लगाइएको प्रतिबन्धमा मात्रै सीमित थिएन। भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको अविश्वास र अवसरको असमानताले पनि युवाको असन्तुष्टि बढाइरहेको थियो।
आन्दोलन चर्किँदै जाँदा मानवीय क्षति भयो। सरकारी कार्यालय, सार्वजनिक संरचना र निजी सम्पत्तिमा आगजनी तथा तोडफोडका घटना भए। तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले राजीनामा दिनुभयो र देशमा राजनीतिक परिवर्तनको नयाँ अध्याय सुरु भयो। तर आज म आफैँलाई सोधिरहेको छु—सरकार परिवर्तन भएपछि जनताको जीवनमा कति परिवर्तन आयो? हामीले खोजेको सुशासन कति नजिक पुग्यौँ? युवाले रोजगारी पाए कि पाएनन्? भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न कस्ता ठोस कदम चालिए? अनि आन्दोलनका क्रममा नष्ट भएको सम्पत्ति पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने जिम्मेवारी कसको काँधमा आयो?
बंगलादेशमा सन् २०२४ मा सरकारी जागिरको आरक्षण व्यवस्थाविरुद्ध सुरु भएको विद्यार्थी आन्दोलन पछि सरकार परिवर्तनको आन्दोलनमा परिणत भयो। लामो समय सत्तामा रहेकी प्रधानमन्त्री शेख हसिनाले पद छोड्नुपर्यो। तर सरकार परिवर्तनसँगै देशका सबै समस्या समाधान भएनन्। राजनीतिक स्थिरता, न्याय र सुरक्षाका चुनौतीहरू पनि देखिए। इन्डोनेसियामा सन् २०२५ मा जनप्रतिनिधिलाई दिइने सुविधाप्रतिको असन्तुष्टि, आर्थिक दबाब र प्रहरीको व्यवहारविरुद्ध प्रदर्शन चर्कियो। केन्यामा सन् २०२४ मा कर वृद्धिको प्रस्तावविरुद्ध युवाहरू सडकमा उत्रिए र सरकारले प्रस्तावित विधेयक फिर्ता लिने निर्णय गर्यो। मेडागास्करमा पानी, बिजुली र सार्वजनिक सेवाको अवस्थाप्रति असन्तुष्ट युवाको आन्दोलन राजनीतिक संकटसम्म पुग्यो।
मोरक्कोमा स्वास्थ्य र शिक्षाको गुणस्तर सुधार्न युवाहरूले आवाज उठाए। फ्रान्समा पनि विद्यार्थीहरूले विद्यालयको अवस्था, शिक्षकको अभाव र शैक्षिक स्रोतसाधनको कमीविरुद्ध प्रदर्शन गरे। यी सबै आन्दोलनका कारण र परिणाम फरक छन्। तर एउटा साझा कुरा देखिन्छ—युवाहरू आफ्नो भविष्यप्रति चिन्तित छन् र राज्यले आफ्नो आवाज सुनोस् भन्ने चाहन्छन्। त्यसैले उनीहरूको असन्तुष्टि बुझ्नुपर्छ। उनीहरूले उठाएका प्रश्नलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। तर आन्दोलन किन भयो भन्ने बुझ्नु जति आवश्यक छ, आन्दोलनपछि के भयो भन्ने बुझ्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
के देश जलाएर विकास सम्भव छ?
म आफैँलाई बारम्बार यही प्रश्न सोधिरहेको छु—हामी देश परिवर्तन गर्न चाहन्छौँ भने के देशकै सम्पत्ति नष्ट गरेर परिवर्तन सम्भव हुन्छ? हामीले जलाएका भवनहरू कुनै एउटा नेता वा सरकारका मात्रै थिएनन्। ती जनताले तिरेको करबाट बनेका सार्वजनिक संरचना थिए। त्यहाँ प्रयोग भएको पैसा जनताकै थियो। कुनै विद्यालय, अस्पताल, सरकारी कार्यालय वा ऐतिहासिक संरचना निर्माण गर्न वर्षौँ लाग्न सक्छ। त्यसलाई क्षति पुर्याउन केही समय लागे पनि फेरि निर्माण गर्न ठूलो रकम, श्रम र समय खर्च गर्नुपर्छ। हामीले नष्ट गरेको सम्पत्ति पुनर्निर्माण गर्न खर्च हुने रकम नयाँ विद्यालय बनाउन, अस्पताल सुधार्न, रोजगारी सिर्जना गर्न वा ग्रामीण क्षेत्रमा विकासका काम गर्न प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो। तर अब त्यही स्रोत क्षति पूर्तिमा खर्च गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
त्यसैले हामीले एकपटक सोच्नुपर्छ—हामी विकासका लागि उपलब्ध स्रोत बढाइरहेका छौँ कि भएको स्रोतसमेत नष्ट गरेर विकासको यात्रालाई अझ कठिन बनाइरहेका छौँ? देशमा भ्रष्टाचार छ भन्दैमा देशको सम्पत्ति जलाउँदा भ्रष्टाचार आफैँ समाप्त हुँदैन। सरकारी कार्यालयमा आगो लगाउँदैमा सरकारी सेवा सुधारिँदैन। संसद् वा अन्य सार्वजनिक संरचनामा क्षति पुर्याउँदैमा न्याय प्रणाली निष्पक्ष बन्दैन। नेता परिवर्तन हुँदैमा नागरिकका सबै समस्या स्वतः समाधान हुँदैनन्। परिवर्तनका लागि गलत काम गर्ने व्यक्तिलाई जवाफदेही बनाउनुपर्छ। भ्रष्टाचारको निष्पक्ष अनुसन्धान हुनुपर्छ। सार्वजनिक खर्च पारदर्शी हुनुपर्छ। सरकारी निकाय जनताप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ। यी कामका लागि निरन्तर दबाब, तथ्य, कानुनी प्रक्रिया र नागरिक निगरानी आवश्यक हुन्छ।आन्दोलनले परिवर्तनको ढोका खोल्न सक्छ, तर त्यो ढोकाबाट देशलाई विकासतर्फ लैजाने काम ठोस नीति, बलिया संस्था र निरन्तर प्रयासले गर्छ।
नेपालमा विकास भएकै छैन त?
हामी नेपालमा विकास भएन भनेर प्रश्न गर्छौँ। यो प्रश्न गर्नु गलत होइन। अझै पनि देशमा बेरोजगारी छ, भ्रष्टाचार छ, ग्रामीण क्षेत्रमा गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको अभाव छ। धेरै युवा रोजगारीको खोजीमा विदेश जान बाध्य छन्। कतिपय नागरिक सामान्य सरकारी सेवा लिनसमेत कठिनाइ भोगिरहेका छन्। तर नेपालमा केही पनि विकास भएको छैन भन्नु पनि वास्तविकताको पूर्ण चित्र होइन। कुनै समय धुलोमा बसेर पढ्नुपर्ने विद्यालयमा आज कतिपय ठाउँमा डेस्क–बेन्च र शैक्षिक सामग्री पुगेका छन्। धेरै गाउँमा सडक पुगेका छन्। सञ्चार, प्रविधि र शिक्षाको पहुँच विस्तार भएको छ।
यी उपलब्धि पर्याप्त छैनन् र सबै ठाउँमा समान पनि छैनन्। तर भएका प्रगतिलाई स्वीकार गर्दै बाँकी समस्या समाधान गर्नु आवश्यक छ। विकास भएको छ भन्दैमा सरकारका गल्तीलाई ढाकछोप गर्न मिल्दैन। विकास अपुग छ भन्दैमा भएका उपलब्धिलाई नष्ट गर्न पनि मिल्दैन। हामीले विकासको समीक्षा गर्नुपर्छ। कहाँ सुधार भयो, कहाँ भएन, किन भएन र अब के गर्नुपर्छ भन्ने प्रश्न गर्नुपर्छ। सरकारसँग तथ्य र प्रमाणका आधारमा जवाफ माग्नुपर्छ। तर विकासका नाममा भएको सम्पत्ति नष्ट गरेर हामी आफैँले बनाएको आधार कमजोर पार्नु कति उचित हुन्छ?
आन्दोलन गलत होइन, विनाशलाई परिवर्तन ठान्नु गलत हो
म यहाँ आन्दोलन गर्नै हुँदैन भन्न खोजिरहेको छैन। अन्याय हुँदा आवाज उठाउनुपर्छ। भ्रष्टाचार हुँदा प्रश्न गर्नुपर्छ। सरकारले नागरिकको अधिकार खोस्दा विरोध गर्नुपर्छ। नागरिकले आफ्नो भविष्यका लागि शान्तिपूर्ण रूपमा प्रदर्शन गर्न पाउनुपर्छ। तर आन्दोलनको उद्देश्य र आन्दोलनका क्रममा अपनाइने तरिका फरक कुरा हुन्। हामी भ्रष्टाचार अन्त्य गर्न चाहन्छौँ भने भ्रष्टाचार गर्ने व्यक्तिलाई कानुनी दायरामा ल्याउने प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ। रोजगारी चाहन्छौँ भने रोजगारी सिर्जना गर्ने नीति र अवसरका लागि दबाब दिनुपर्छ। राम्रो शिक्षा चाहन्छौँ भने विद्यालयको गुणस्तर सुधार्ने माग गर्नुपर्छ।
स्वास्थ्य सेवा राम्रो चाहन्छौँ भने अस्पतालमा आवश्यक जनशक्ति, औषधि र सेवा सुनिश्चित गर्न सरकारलाई जवाफदेही बनाउनुपर्छ। हामीले उठाएका माग जायज हुन सक्छन्। हाम्रो आक्रोशको कारण पनि वास्तविक हुन सक्छ। तर त्यसको अर्थ अरूको सम्पत्ति नष्ट गर्ने, नागरिकलाई असुरक्षित बनाउने वा सार्वजनिक संरचना जलाउने अधिकार प्राप्त हुन्छ भन्ने होइन। आफ्नो अधिकार खोज्दा अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु पनि नागरिक जिम्मेवारी हो। सरकारको गल्तीको विरोध गर्दा जनताको साझा सम्पत्तिको रक्षा गर्नु पनि हाम्रो दायित्व हो।
जेनजी भएर हामीले पछिल्लो पुस्तालाई के सिकाउँदै छौँ?
आज हामी आफ्नो अधिकारका लागि आवाज उठाइरहेका छौँ। तर हामीभन्दा पछिको पुस्ताले हामीबाट के सिकिरहेको छ भन्ने कुरा पनि सोच्नुपर्छ। हामीले उनीहरूलाई अन्याय सहनु हुँदैन, गलत कामविरुद्ध बोल्नुपर्छ र आफ्नो अधिकारका लागि उभिनुपर्छ भनेर सिकाउनुपर्छ। तर त्योसँगै असहमति राख्ने तरिका, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण र देश निर्माणमा आफ्नो भूमिका के हुन्छ भन्ने कुरा पनि सिकाउनुपर्छ। हामीले अघिल्लो पुस्ताका गल्ती बुझ्नुपर्छ। उनीहरूले गरेका कमजोरीमाथि प्रश्न गर्नुपर्छ। तर उनीहरूले गरेका सबै काम गलत थिए भनेर निष्कर्ष निकाल्नु पनि उचित हुँदैन। अघिल्लो पुस्ताका उपलब्धिबाट सिक्दै उनीहरूका गल्ती नदोहोर्याउनु नै हाम्रो जिम्मेवारी हो। यदि हामीले अघिल्लो पुस्ताले देश बिगारेको आरोप मात्रै लगायौँ, तर आफ्नो पुस्ताले देश बनाउन के गर्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन सकेनौँ भने हाम्रो परिवर्तनको अर्थ के रहन्छ?
हामीले भोलिको पुस्तालाई कस्तो देश छोड्ने हो? भ्रष्टाचारविरुद्ध बोल्ने साहस भएको देश, कि सार्वजनिक सम्पत्ति नष्ट गर्ने प्रवृत्ति सामान्य भएको देश? फरक विचार राख्ने मानिसको सम्मान गर्ने समाज, कि असहमतिलाई हिंसाबाट जवाफ दिने समाज? यी प्रश्नको उत्तर आजै खोज्नुपर्छ। किनकि भोलिको पुस्ताले हाम्रो भाषण मात्रै होइन, हाम्रो व्यवहार र कामको परिणाम पनि हेर्नेछ।
सरकार परिवर्तन भयो, अब परिवर्तनको जिम्मेवारी कसको?
नेपालमा आन्दोलनपछि सरकार परिवर्तन भयो। तर अब हामीले अर्को प्रश्न सोध्नुपर्छ—नयाँ नेतृत्वले के गरिरहेको छ? भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि के योजना बनाएको छ? युवालाई रोजगारी दिन के कदम चालिएको छ? शिक्षा र स्वास्थ्यमा सुधारका लागि कस्तो काम भइरहेको छ? सार्वजनिक सम्पत्तिमा भएको क्षतिको जिम्मेवारी र पुनर्निर्माण कसरी व्यवस्थापन हुँदै छ? नयाँ सरकार बनेको भन्दैमा सबै समस्या तुरुन्तै समाधान हुन्छन् भन्ने हुँदैन। तर परिवर्तनको आशा देखाएर जनतालाई फेरि निराश बनाउने छुट पनि नेतृत्वलाई हुनु हुँदैन।
सरकार परिवर्तन गराउन सक्ने युवाले सरकारको कामको समीक्षा गर्ने जिम्मेवारी पनि लिनुपर्छ। आफ्नो पक्षको नेतृत्वले गल्ती गर्दा पनि प्रश्न गर्न सक्नुपर्छ। कसैले राम्रो काम गर्दा समर्थन गर्नुपर्छ र गलत गर्दा विरोध गर्नुपर्छ। राजनीतिक दल वा नेताप्रतिको समर्थनभन्दा माथि देश र नागरिकको हितलाई राख्नुपर्छ। जेनजी पुस्ताको वास्तविक शक्ति केवल सडकमा देखिने भीड होइन। आफ्नो अधिकार बुझ्ने, तथ्यका आधारमा प्रश्न गर्ने, गलत कामको प्रमाण खोज्ने, सार्वजनिक खर्चको हिसाब माग्ने र निरन्तर नागरिक निगरानी गर्न सक्ने क्षमता पनि हो। हामीले सरकार बदल्न आवाज उठायौँ भने अब सरकारको काम बदलियो कि बदलिएन भनेर पनि हेर्नुपर्छ। हामीले भ्रष्टाचार अन्त्यको माग गर्यौँ भने भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा ठोस प्रगति भयो कि भएन भनेर पनि जाँच्नुपर्छ। हामीले विकास माग्यौँ भने हाम्रो गाउँ, विद्यालय, अस्पताल र रोजगारीको अवस्थामा सुधार आयो कि आएन भनेर पनि सोध्नुपर्छ।
हाम्रो पुस्ताको वास्तविक पहिचान के हो?
आज विश्वभर जेनजीका नाममा विभिन्न आन्दोलन भइरहेका छन्। कतै सरकार निर्णय फिर्ता लिन बाध्य भएका छन्, कतै नेतृत्व परिवर्तन भएको छ र कतै राजनीतिक अस्थिरता बढेको छ। केही आन्दोलनले महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरेका छन् भने कतिपयले उठाएका समस्या अझै समाधान हुन बाँकी छन्।यसैले कुनै आन्दोलन सफल भयो कि भएन भन्ने कुरा सरकार परिवर्तन भयो कि भएन भन्ने आधारमा मात्रै मापन गर्न मिल्दैन। त्यसले नागरिकको जीवनमा कस्तो सुधार ल्यायो, न्याय र अवसर कति विस्तार गर्यो, सार्वजनिक संस्था कति जवाफदेही बने र भविष्यका लागि कस्तो आधार तयार गर्यो भन्ने कुरा पनि हेर्नुपर्छ। म आफैँ जेनजी पुस्ताको सदस्य भएकाले आफ्नो पुस्ताप्रति गर्व गर्न चाहन्छु। तर त्यो गर्व केवल आन्दोलनमा सहभागी भएको कारणले होइन, हाम्रो पुस्ताले देशका लागि के निर्माण गर्यो भन्ने आधारमा गर्न चाहन्छु।
म चाहन्छु, भोलिको पुस्ताले हाम्रो इतिहास पढ्दा हामीलाई भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठाउने, अन्यायविरुद्ध उभिने, सार्वजनिक सम्पत्ति जोगाउने, गलत काम गर्नेलाई जवाफदेही बनाउने र देशलाई राम्रो बनाउन निरन्तर काम गर्ने पुस्ताका रूपमा सम्झियोस्। हामीले प्रश्न गर्नुपर्छ। अन्यायविरुद्ध बोल्नुपर्छ। नेतृत्वलाई जवाफदेही बनाउनुपर्छ। तर देशको भविष्य निर्माण गर्ने नाममा देशकै भविष्यका आधारहरू नष्ट गर्नु हुँदैन। किनकि सरकार बदलिन सक्छ, नेता बदलिन सक्छन् र राजनीतिक व्यवस्था तथा नीति पनि बदलिन सक्छन्। तर जलेको विद्यालय पुनर्निर्माण गर्न समय लाग्छ। ऐतिहासिक सम्पदामा भएको क्षति सधैँ उस्तै रूपमा पूर्ति गर्न सकिँदैन। गुमेको जीवन फर्काउन सकिँदैन। नष्ट भएको सार्वजनिक सम्पत्ति फेरि बनाउन जनताकै स्रोत खर्च गर्नुपर्छ।
अन्ततः मैले आफैँलाई सोधिरहेको प्रश्न यही हो—हामी इतिहासमा देश परिवर्तन गर्ने पुस्ताका रूपमा चिनिन चाहन्छौँ कि आफ्नै देशको सम्पत्ति नष्ट गरेको पुस्ताका रूपमा? मलाई लाग्छ, हाम्रो पुस्ताको वास्तविक परीक्षा सडकमा कति ठूलो भीड जम्मा गर्न सक्यौँ भन्ने होइन। आन्दोलनपछि देशलाई कति राम्रो बनाउन सक्यौँ भन्ने हो। हामीले भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा कति योगदान दियौँ, नागरिकको अधिकारका लागि कति काम गर्यौँ र भावी पुस्तालाई कस्तो भविष्य छोड्यौँ भन्ने हो। जेनजी हुनु भनेको केवल विद्रोह गर्नु होइन, गलतविरुद्ध आवाज उठाउँदै सही निर्माण गर्ने साहस राख्नु हो। देश परिवर्तनको सपना देख्नु ठूलो कुरा हो, तर त्यो सपना पूरा गर्न देशलाई जोगाउनु, सुधार्नु र निर्माण गर्नु अझ ठूलो जिम्मेवारी हो। आज हामीले आफैँलाई प्रश्न गरौँ—हामीले देशका लागि के माग्यौँ भन्ने कुरा मात्रै होइन, देशका लागि के गर्यौँ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन पनि तयार छौँ?किनकि भोलिको पुस्ताले हामीलाई के भन्यो भन्ने कुरा हाम्रो नियन्त्रणमा नहुन सक्छ। तर उनीहरूले हामीलाई कुन कामका आधारमा सम्झिनेछन् भन्ने इतिहास लेख्ने जिम्मेवारी भने आज हाम्रै हातमा छ।
