हालै नेकपा एमालेका नेता महेश बस्नेतले रास्वपा वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाह ‘बालेन’लाई लक्षित गरेर दिएको अपमानजनक अभिव्यक्तिले ठूलो विवाद सिर्जना गर्यो।
बस्नेतले बालेनले प्रयोग गरेको मैथिली शब्द “छौरा” लाई गलत अर्थ लगाउँदै “छाउरा” (कुकुरको बच्चा) भनेर टिप्पणी गरेपछि मधेशी समुदायमाथि घृणापूर्ण अपमान भएको भन्दै चौतर्फी विरोध भयो। बस्नेतको यस अभिव्यक्तिप्रति सामाजिक सञ्जाल तथा राजनीतिक वृत्तमा तीव्र प्रतिक्रिया आयो र कानुनी कारबाहीको मागसमेत उठ्यो।
मधेश प्रदेशका केही ठाउँमा आक्रोशित समूहले उनको तस्विर समेत जलाए भन्ने खबर आयो। सार्वजनिक रूपमा बस्नेतले माफी मागेपछि मात्र यो प्रकरण केही साम्य भयो। यद्यपि, यो त एउटा प्रतिनिधिमूलक घटना मात्र हो - नेपाली राजनीतिमा गालीगलौज र घृणाको भाषा रोप्ने संस्कृति नयाँ भने बिल्कुलै होइन।
पुरानो संस्कृति, नयाँ रूपान्तरण
नेताहरु बीच एक–अर्कालाई गालीगलौज गर्ने, आरोप-प्रत्यारोप लगाउने क्रम विगतदेखि चलिआएको छ। सामाजिक सञ्जाल र सडक त परै जाओस्, संसद्भित्रै समेत कहिलेकाहीं अभद्र शब्द प्रयोग र होहल्ला हुने गरेको नेपालीहरुले देखेका छन्।
तर पछिल्ला वर्षहरुमा यस प्रवृत्तिले नयाँ रूप र व्यापकता हासिल गरेको छ। विशेषगरी पुराना दलहरूप्रति जनता र युवा पुस्तामा बढेको आक्रोश र नयाँ शक्ति (नयाँ अनुहारका नेताहरु) को उदयसँगै राजनीति संवादको तह झन् गिर्दो अवस्थामा पुगेको छ। पुराना दल र नेताहरुलाई सतही रूपमा गाली गरेर नयाँ नेता बन्ने होड नै चलेको विश्लेषकहरू बताउँछन्।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार पछिल्लो समयमा “नयाँले पुरानालाई र पुरानाले नयाँलाई गालीगलौज गर्ने, प्रतिशोध साँध्ने” परिपाटी मौलाएको छ, जसले स्वस्थ लोकतान्त्रिक बहसको सट्टा द्वेष र वितण्डा बढाएको छ।
बालेन, रवि र सामाजिक सञ्जालमा विषाक्त शैली
तत्कालिन काठमाडौंका मेयर बालेन्द्र शाह ‘बालेन’को विजयी उदय र रवि लामिछाने नेतृत्वको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को जन्मसँगै नेपाली राजनीति संवादमा एउटा नयाँ अध्याय सुरू भयो। यी नयाँ शक्तिका समर्थकहरुले सामाजिक सञ्जालमा कठोर र असहिष्णु व्यवहार प्रदर्शन गर्न थालेका छन्। बालेन, रवि, हर्क साम्पाङजस्ता नयाँ अनुहारका नेताहरूका समर्थकहरू आलोचकप्रति अत्यन्तै आक्रामक देखिन्छन्।
आफूले समर्थन गरेका नेताहरूको आलोचना गर्ने जोसुकैलाई संगठित ढंगले सामूहिक आक्रमण गरेर प्रतिवाद गर्छन्। बालेनलाई विश्वप्रसिद्ध पत्रिकाले उदयमान १०० नेताहरूमा स्थान दिँदा उनको प्रशंसा भयोः तर सामाजिक सञ्जालमा उनका केही कट्टर समर्थक कुनै पनि विरोध सहन नसक्ने तहमा पुगे। उदाहरणका लागि, केही हप्ताअघि मेयर बालेनले आफ्नो असन्तुष्टिमा “सिंहदरबार जलाइदिने” तक्मा सामाजिक सञ्जालमा लेख्दा हजारौंले त्यो आक्रोशको समर्थनमा प्रतिक्रिया जनाए। काठमाडौँको सिंहदरबारमा आगो लगाउनुपर्ने भनाइलाई समेत धेरैले त्यसबेलै सहमति जनाए।
बालेनको त्यस्तो अभिव्यक्तिको आलोचना गर्नेहरू भए पनि तिनले दिनौँसम्म उनका समर्थकबाट अश्लील गालीगलौज सहनुपरेको स्थिति आयो। यसरी नयाँ आन्दोलन र दलसँग आवद्ध अनलाइन ‘फ्यानबेस’हरू आलोचनात्मक आवाजलाई थिच्न कुनै पनि हदसम्म जाने प्रवृत्ति देखिन्छ। बौद्धिक र मर्यादित तरिकाले विचार प्रकट गर्ने व्यक्तिहरू समेत यस किसिमको संगठित “झुण्ड आक्रमण” को सिकार हुने घटना धेरै देखिन थालेका छन्।
आलोचक र बौद्धिकमाथि ‘झुण्ड’ को आक्रमण
विपक्षी या फरक मत राख्ने मात्र होइन, आफ्नै पार्टीका भिन्न मत राख्ने अनुहारहरू समेत सामाजिक सञ्जालमा ट्रोलको निशानामा परिरहेका छन्। सामाजिक न्याय र सुशासनका पक्षमा कलम चलाउँदै आएका नागरिक अगुवा र लेखकहरूलाई पनि ‘हार्दिक ऋद्धाञ्जली’, ‘मासुभात’ ‘डलरे’, ‘दलाल’, ‘देशद्रोही’ जस्ता विशेषणसहित गाली गर्ने घटक बढ्दै गएको छ।
विश्लेषकहरू भन्छन्- सामाजिक सञ्जालमा असहिष्णुता यति बढेको छ कि कसैको फरक विचार देखिनेबित्तिकै तथ्यपूर्ण प्रतिउत्तरभन्दा पनि सीधै व्यक्तित्वमा प्रहार, गाली र धम्कीको बर्षा हुन्छ। मानवशास्त्रीहरुका अनुसार “अरूलाई गालीगलौज र चरित्रहत्या गर्ने समूह संगठित तरिकाले आइरहेका” छन् र असहमति हुनेबित्तिकै आधारहीन आरोप र कुप्रचारले विरोधीको मनोबल गिराउन खोजिन्छ।
धेरैजसो यस्तो अराजक प्रतिक्रिया दिनेहरू “अनुहारविहीन” नक्कली एकाउन्टबाट सक्रिय हुने गरेका छन्, जसले गर्दा उनीहरूलाई पहिचानको डर र जिम्मेवारीको बोझ नभई जसलाई चाहे त्यति नै गाली गर्न सजिलो भएको छ। परिणामस्वरूप, समाजमा शालीन छलफल र वैचारिक असहमति प्रकट गर्ने वातावरण खंडित बन्दै गएको छ।
फेक अकाउन्ट र एआईद्वारा घृणा फैलाउने प्रवृत्ति
सामाजिक सञ्जालको प्रसारसँगै राजनीतिक दलहरू र उम्मेदवारहरूले अनलाइन अभियानमा ठूलो जोड दिन थालेका छन्। सकारात्मक उपयोगसँगसँगै, अनैतिक र कृत्रिम तरीका अपनाएर समर्थन देखाउने र विरोधीलाई बदनाम गर्ने गतिविधि पनि बढेको छ। प्रविधि विज्ञहरुका अनुसार केही उम्मेदवारहरूले तेस्रो पक्षलाई भर्ती गरेर नक्कली कमेन्ट र लाइक किन्ने, फेक अकाउन्ट खोल्ने समेत गरेका छन्, जसले कृत्रिम रूपमा समर्थनको माहोल बनाएर मतदातालाई प्रभावमा पार्ने र संगठित हिसाबले विपक्षीविरुद्ध नकारात्मक सन्देश फैलाउने काम हुन्छ।
भर्खरै साइबर अनुसन्धान फर्म साइअब्राले गरेको एक अध्ययनमा नेपालका केही विरोध प्रदर्शनहरूमा सामाजिक सञ्जालमा प्रचण्ड रूपले सक्रिय खाता मध्ये करिब ३४ प्रतिशत फेक (नक्कली) प्रोफाइल रहेको पाइएको थियो। थिए। ती फेक अकाउन्टहरूले वास्तविक प्रयोगकर्ताहरूसँग घुलमिल भएर विरोधी सरकार विरोधी कथ्यहरू अतिरञ्जित बनाउने र अत्यधिक फैलाउने काम गरे, जसमा कतिपयले एआईले तयार गरेका प्रोफाइल तस्वीरहरू समेत प्रयोग गरेका थिए।
यस्तो संगठित कृत्रिम गतिविधिले केही सीमित नक्कली खातामार्फत लाखौं दर्शकसम्म उग्र सामग्री पुर्याउने र जनमतलाई विषाक्त गर्ने खतरा बढेको देखिन्छ। नेपाली राजनीतिक दलहरू यस्ता प्रवृत्ति नियन्त्रणभन्दा बाहिर नजाओस् भन्नेमात्र हैन, आफ्नै पक्षमा प्रयोग गर्नसमेत ठूलो रकम खर्च गर्न तयार देखिन्छन् - किनभने डिजिटल जगत्मा प्रभाव फैलाउन सक्ने ‘ट्रोल आर्मी’ र ‘बोट’हरू एक प्रकारका नयाँ हतियार बनेका छन्।
अन्त्यमा, नेपाली राजनीतिमा गालीगलौज र घृणाको भाषा प्रयोग गर्ने चलनले अहिले गम्भीर रूप लिएको छ। यसले स्वस्थ लोकतान्त्रिक बहस र वैचारिक प्रतिस्पर्धालाई ओझेलमा पार्दै व्यक्तिगत दोषारोपण र घृणाको संस्कृतिलाई मलजल गरिरहेको छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिएको यो विषाक्त वातावरण तत्काल सुधार गर्न राजनीतिक नेतृत्व र सामाजिक चेतनाको भूमिकालाई बलियो बनाउन आवश्यक छ। अन्ततः, गाली र घृणाको खेतीले भन्दा नीतिगत बहस र आदरपूर्ण असहमतिको संस्कृतिले मात्र लोकतन्त्रलाई सुदृढ र सार्थक बनाउन सक्छ।
