गाँउ–शहरका सडकमा बिहानैदेखि भीड हुन्छ। कोही कामको चटारोमा छन्, कोही विदेश जाने तयारीमा। मोबाइलको स्क्रिनमा टाँसिएको पुस्ता रातभर अनलाइन हुन्छ, तर धेरैलाई निद्रा लाग्दैन। बाहिरबाट हेर्दा सबै सामान्य देखिन्छ, भित्रभित्रै भने थकान, तनाव र बेचैनी बढिरहेको छ।
अहिलेको पुस्तासँग अवसर धेरै छन्, तर शान्ति (पिस अफ माइन्ड) कम हुँदै गएको अनुभूति धेरैले गर्न थालेका छन्। सामाजिक सञ्जालको खपत, आर्थिक दबाब, भविष्यको अन्योल र निरन्तर प्रतिस्पर्धाले मानिसलाई मानसिक रूपमा कमजोर बनाइरहेको छ। यही कारण पछिल्ला वर्षहरूमा ध्यान, योग र माइन्डफुलनेसप्रति आकर्षण बढ्दो छ।
मोदीको सन्देश : “विकाससँगै आत्मशान्ति पनि चाहिन्छ”
भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र दामोदरदास मोदीले हालै आर्ट अफ लिभिङ फाउण्डेशनको कार्यक्रममा दिएको अभिव्यक्ति धेरैका लागि अर्थपूर्ण बन्यो। बेंगलुरुस्थित आर्ट अफ लिभिङ केन्द्रमा आयोजित कार्यक्रममा उनले “ध्यान मन्दिर” उद्घाटन गर्दै आधुनिक समाजलाई केवल आर्थिक प्रगतिले मात्र बलियो बनाउन नसकिने बताए।
उनको भनाइ थियो— प्रविधि, पूर्वाधार र विकास आवश्यक छन्, तर मानिसभित्र शान्ति छैन भने समाज असन्तुलित बन्छ।
मोदीले विशेषगरी युवापुस्तालाई ध्यान र आत्मचिन्तनतर्फ फर्किन आग्रह गरे। अहिलेको तनावपूर्ण जीवनशैलीमा मानिसले केही समय आफ्नै मनसँग बिताउन सिक्नुपर्ने उनको सन्देश थियो।
राजनीतिक भाषणमा प्रायः विकास, अर्थतन्त्र र चुनावी मुद्दा सुनिने बेला प्रधानमन्त्रीको यस्तो अभिव्यक्तिले अध्यात्म र मानसिक स्वास्थ्यको बहसलाई फेरि अगाडि ल्याएको छ।
नेपालमा पनि बढ्दो मानसिक दबाब
नेपालमा अहिले मानसिक स्वास्थ्यको समस्या विस्तारै खुला बहसको विषय बन्न थालेको छ। पहिले “तनाव”लाई खासै गम्भीर रूपमा लिइँदैनथ्यो। तर अहिले धेरै मानिसले आफू मानसिक रूपमा थाकिरहेको स्वीकार गर्न थालेका छन्।
विदेश जाने दबाब, करियरको असुरक्षा, बेरोजगारी, सम्बन्धमा आएको परिवर्तन र सामाजिक सञ्जालले बनाएको कृत्रिम जीवनशैलीले युवापुस्तालाई बढी प्रभावित पारेको छ।
क्याफेहरूमा बस्ने युवाहरूको कुरा सुन्दा पनि एउटा साझा शब्द सुनिन्छ- “प्रेसर”।
कोही पढाइको दबाबमा छन्, कोही जागिरको तनावमा। धेरैलाई भविष्यप्रतिको अन्योलले सताएको छ। यही कारण अहिले मानिसहरू “डिटक्स”, “मेडिटेशन”, “माइन्डफुलनेस” जस्ता शब्दतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।
नेपालमा फैलिँदै ‘आर्ट अफ लिभिङ’
यही परिवेशमा आर्ट अफ लिभिङ नेपालले नेपालमा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गरिरहेको छ। काठमाडौं, पोखरा, धरान, चितवनलगायत शहरहरूमा नियमित ध्यान शिविर र तनाव व्यवस्थापन कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेका छन्।
विशेषगरी युवा र कर्पोरेट क्षेत्रमा यसको प्रभाव बढ्दो देखिन्छ। बिहानको समयमा ध्यान अभ्यासका लागि भेला हुने युवाहरूको संख्या अहिले बढिरहेको प्रशिक्षकहरू बताउँछन्।
आर्ट अफ लिभिङका कार्यक्रममा सुदर्शन क्रिया, श्वासप्रश्वास अभ्यास, योग र माइन्डफुलनेस सिकाइन्छ। सहभागीहरूका अनुसार यसले मानसिक तनाव घटाउन र दैनिक जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा बढाउन सहयोग गरेको छ।
काठमाडौंकी एक निजी बैंकमा काम गर्ने युवती भन्छिन्, “कामको प्रेसरले दिमाग नै थाक्थ्यो। ध्यान गर्न थालेपछि निद्रा राम्रो हुन थाल्यो, रिस पनि कम भएको महसुस हुन्छ।”
पहिले ध्यानलाई धार्मिक अभ्यासका रूपमा मात्रै बुझिन्थ्यो। अहिले भने धेरैले यसलाई मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडेर हेर्न थालेका छन्।
केवल ध्यान होइन, सामाजिक अभियान पनि
आर्ट अफ लिभिङले आफूलाई केवल योग र ध्यानमा सीमित राखेको छैन। संस्थाले सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा पनि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ।
वृक्षारोपण, रक्तदान, विपद् राहत, युवा नेतृत्व विकास तथा ग्रामीण क्षेत्रमा चेतनामूलक अभियानहरूमा संस्थाको सहभागिता देखिन्छ। कोभिड महामारीपछि त मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी कार्यक्रमहरूमा मानिसहरूको चासो झन् बढेको प्रशिक्षकहरू बताउँछन्।
नेपालका केही विद्यालय र कर्पोरेट संस्थाहरूले पनि अहिले आफ्ना विद्यार्थी र कर्मचारीका लागि तनाव व्यवस्थापन कार्यक्रम सञ्चालन गर्न थालेका छन्। बढ्दो प्रतिस्पर्धाबीच मानिसलाई मानसिक रूपमा सन्तुलित राख्नु चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको उनीहरूको बुझाइ छ।
भित्रको शान्ति खोज्दै नयाँ पुस्ता
आजको पुस्ता सफल हुन चाहन्छ, तर शान्त पनि रहन चाहन्छ। पैसा, करियर र प्रतिष्ठासँगै अब मानसिक सन्तुलनलाई पनि महत्व दिन थालिएको छ।
सायद यही कारण अहिले संसार फेरि अध्यात्मतर्फ फर्किरहेको छ। मानिसहरू भीडमा बसेर पनि एक्लोपन महसुस गरिरहेका छन्। बाहिर हाँसिरहेका धेरै मानिस भित्रभित्रै थाकेका छन्।
नेपालजस्तो आध्यात्मिक र सांस्कृतिक विरासत बोकेको देशमा ध्यान र योगको अभ्यास नयाँ होइन। तर अहिले त्यसलाई आधुनिक जीवनशैलीसँग जोडेर हेर्ने क्रम बढिरहेको छ।
प्रधानमन्त्री मोदीको सन्देश होस् वा नेपालमा बढ्दै गएको आर्ट अफ लिभिङको प्रभाव— दुवैले एउटै कुरा संकेत गर्छन्ः मानिसले प्रविधि त धेरै पायो, अब उसलाई भित्रको शान्ति चाहिएको छ।
