काठमाडौँ । आधुनिक राजनीतिक अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र र क्रान्तिकारी दर्शनका प्रमुख व्यक्तित्व काल मार्क्सको जीवन संघर्ष, निर्वासन र वैचारिक साहसले भरिएको थियो। सन् १८१८ मे ५ मा जर्मनीको ट्रियर शहरमा जन्मिएका मार्क्सका विचारहरूले आज पनि विश्व राजनीति, श्रमिक आन्दोलन र सामाजिक बहसमा गहिरो प्रभाव पारिरहेका छन्। उनको जीवन यात्राबाट हामीले संघर्ष गरेमा सफलतासम्म पुग्न सकिन्छ भन्ने प्रेरणा लिन सक्छौँ।
प्रारम्भिक जीवन र शिक्षाः काल मार्क्सको जन्म मध्यमवर्गीय परिवारमा भएको थियो। उनका पिता हेनरिख मार्क्स पेशाले वकिल थिए। प्रारम्भिक शिक्षा ट्रियरमै पूरा गरेका मार्क्सले पछि बोन विश्वविद्यालय र बर्लिन विश्वविद्यालयमा कानून र दर्शन अध्ययन गरे। बर्लिन विश्वविद्यालयमा अध्ययनकै क्रममा उनी दार्शनिक जर्ज विल्हेम फ्रेडरिक हेगेलका विचारबाट प्रभावित भए, जसले उनको चिन्तनलाई आलोचनात्मक र द्वन्द्वात्मक दिशातर्फ मोड्यो।
पत्रकारिता र राज्यसँगको टकरावः पढाइपछि मार्क्स पत्रकारितामा सक्रिय भए। सन् १८४२ मा उनी राइनिसे साइटुङ नामक पत्रिकाका सम्पादक बने। मजदुर, किसान र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका पक्षमा लेखिएका उनका लेखहरूले प्रशियाली सरकारलाई असहज बनायो। सरकारको दबाबमा पत्रिका बन्द गरियो, जसपछि मार्क्सको निर्वासन जीवन सुरु भयो।
निर्वासन र आर्थिक संघर्षः मार्क्सले जीवनका धेरै वर्ष जर्मनी बाहिर बिताए। पेरिस, ब्रसेल्स हुँदै अन्ततः बेलायतको लन्डनमा स्थायी रूपमा बसोबास गरे। लन्डनमा उनको जीवन अत्यन्तै कठिन थियो। आर्थिक अभाव, पारिवारिक पीडा र रोगसँग जुध्दै उनले अध्ययन र लेखनलाई निरन्तरता दिए। उनका केही सन्तान बाल्यकालमै बितेका थिए, जसले उनको निजी जीवनमा गहिरो पीडा थप्यो। यस कठिन समयमा उनका घनिष्ठ मित्र फ्रेडरिक एंगेल्स आर्थिक र वैचारिक रूपमा साथ बने। एंगेल्सको सहयोग बिना मार्क्सका धेरै कृति सम्भव नहुने इतिहासकारहरूको मत छ।
कम्युनिस्ट घोषणापत्र र ऐतिहासिक योगदानः सन् १८४८ मा मार्क्स र एंगेल्सले संयुक्त रूपमा “कम्युनिस्ट घोषणापत्र प्रकाशित गरे। “विश्वका मजदुरहरू, एक होऔँ” भन्ने नारा सहित प्रकाशित यो कृतिले पूँजीवादी व्यवस्थाको आलोचना गर्दै वर्गसंघर्षलाई इतिहासको मुख्य चालक शक्ति भनेर व्याख्या गर्यो। यसपछि मार्क्सले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कृति “दास क्यापिटल लेखनमा समर्पित गरे। यस पुस्तकमा उनले पूँजीवाद, श्रम, मूल्य, नाफा र शोषणको वैज्ञानिक विश्लेषण प्रस्तुत गरे। पहिलो खण्ड सन् १८६७ मा प्रकाशित भयो भने बाँकी खण्डहरू उनको निधनपछि एंगेल्सले सम्पादन गरेर प्रकाशित गरे।
विचार र प्रभावः मार्क्सका विचारले समाजलाई दुई मुख्य वर्ग—पूँजीपति र श्रमिक—बीचको द्वन्द्वका रूपमा व्याख्या गर्छ। उनले उत्पादनका साधनमा निजी स्वामित्वले असमानता र शोषण जन्माउँछ भन्ने तर्क प्रस्तुत गरे। उनका विचारबाट प्रेरित हुँदै २०औँ शताब्दीमा रुस, चीन, क्युबा लगायतका देशमा राजनीतिक क्रान्तिहरू भए।
निधन र विरासतः काल मार्क्सको निधन सन् १८८३ मार्च १४ मा लन्डनमा भयो। उनको जीवनकालमा उनका विचारहरू व्यापक रूपमा स्वीकारिएका थिएनन्, तर मृत्युपछि उनी विश्वका सबैभन्दा प्रभावशाली विचारकको सूचीमा परे। आज पनि विश्वभर श्रमिक अधिकार, सामाजिक न्याय र आर्थिक समानताका बहसमा मार्क्सका सिद्धान्तहरू सन्दर्भका रूपमा प्रयोग भइरहेका छन्।
काल मार्क्स केवल दार्शनिक मात्र थिएनन्ः उनी अन्यायपूर्ण सामाजिक संरचनाविरुद्ध आजीवन संघर्ष गर्ने चिन्तक थिए। आर्थिक अभाव, राज्य दमन र निर्वासनका बीच पनि उनले मानव समाजलाई बुझ्ने नयाँ दृष्टिकोण दिए। उनको संघर्ष र सफलता विचारको शक्तिको प्रतीकका रूपमा इतिहासमा अमर बनेको छ।
